Gıda Güvenliği Sorunlarını Araştırma Rehberi

• Karadeniz Ablukası: Ukrayna’daki Savaşın Dünya Gıda Arzına Etkisini Haritalamak başlıklı 2022 tarihli Guardian araştırması, Rusya’nın Ukrayna’ya karşı yürüttüğü savaşın küresel gıda güvensizliği üzerindeki geniş kapsamlı etkilerini takip edebilmek için etkileyici bir veri kaynağı yelpazesinden yararlandı. Bu kaynaklar arasında MariTrace adlı denizcilik istihbarat şirketinden alınan özel gemi taşımacılığı verileri; American Enterprise Institute Critical Threats Project’ten Rus askeri verileri; Uluslararası Tahıl Konseyi’nden buğday ithalat verileri; ve Birleşmiş Milletler’in buğday üretimi, fiyatları ve açlık verilerini içeren veri tabanları yer aldı. Haberin kaynak kutusu, açlık krizlerinin jeopolitik tetikleyicilerini araştırmak isteyenler için ayrıntılı bir yol haritası sunmaktadır.
• Açlıktan Kâr Sağlayanlar, Lighthouse Reports’un 2022 tarihli araştırması ise, Ukrayna’daki savaş sırasında yükselen buğday fiyatlarından kazanç sağlayan spekülatörleri tespit etmek için halka açık tarım fonları üzerinden para akışını izledi. Ardından, kamu kayıtlarına erişim yasalarından yararlanarak bu spekülatörlerin düzenleyici kurumlara baskı yapıp denetimden kaçmaları için nasıl lobi faaliyeti yürüttüklerini ortaya koydu. Bu haber, emeklilik fonlarının küresel gıda krizini nasıl beslediğini ve hedge fonlarının bu krizden nasıl kâr sağladığını ifşa eden bir dizi çarpıcı araştırmanın da başlangıcı oldu. Her haberde, açlık ekonomisi üzerine haber yapmaya ilişkin kaynaklar ve yöntemlere dair içgörüler sunan bir yöntem bölümü yer aldı.

Ortaklaşa yürütülen araştırma, Rusya’nın Ukrayna’ya karşı yürüttüğü savaş nedeniyle artan buğday fiyatları üzerinden spekülasyon yapan şirketleri mercek altına aldı. Görsel: Ekran görüntüsü, Lighthouse Reports

Araştırmalar için öne çıkan bir diğer konu da gıda sistemlerinin ekolojik ve toplumsal açıdan sürdürülebilir olup olmadığıdır.

• Beş kıtadan araştırmacıların yer aldığı 2024 tarihli Lighthouse Reports araştırması Poison PR, bilgi edinme başvuruları, para akışlarının izlenmesi, mahkeme kayıtları ve klasik kaynak oluşturma yöntemlerini bir araya getirerek kısmen ABD vergi mükellefleri tarafından finanse edilen, pestisitlerin sağlık ve çevre üzerindeki risklerini küçümsemeyi ve Afrika, Avrupa ile Kuzey Amerika’daki çevrecileri ve bilim insanlarını itibarsızlaştırmayı amaçlayan gizli bir halkla ilişkiler kampanyasını ortaya çıkardı.
• The Crimes Behind The Seafood You Eat (Yediğiniz Deniz Ürünlerinin Ardındaki Suçlar), Outlaw Ocean Project tarafından hazırlanan ve 2023’te The New Yorker ile onlarca uluslararası haber kuruluşunda yayımlanan multimedya serisinin ilk bölümüdür. Serinin tamamı, Çin’in küresel deniz ürünleri ticaretindeki rolünü araştırıyordu. Bu ilk bölüm, Çin’in uzak denizlerde faaliyet gösteren kalamar balıkçı filosuna ait gemilerde denizde işlenen insan hakları ve çevre suçlarını belgeliyordu. Serinin diğer bölümleri ise karada, Çin’in deniz ürünleri işleme tesislerinde devlet destekli zorla çalıştırma uygulamalarına; özellikle Kuzey Koreli ve Uygur işçilerin kullanımına odaklandı.

Araştırılmayı hak eden bir başka mesele de, dünya açlığını gidermek için sağlanan gıdaların besin kalitesidir.

• İsviçre merkezli bir STK olan Public Eye tarafından yürütülen 2024 tarihli How Nestlé Gets Children Hooked on Sugar in Lower-Income Countries (Nestlé Düşük Gelirli Ülkelerde Çocukları Şekere Nasıl Alıştırıyor) başlıklı araştırma, büyük haber kuruluşları tarafından yayımlandı. Araştırma, basit ama etkili bir yöntem laboratuvar testleri kullanarak, gıda devinin obeziteyle zaten mücadele eden yoksul ülkelerde satılan bebek maması ürünlerine şeker veya bal eklediğini ortaya koydu. Bu durum yalnızca uluslararası sağlık rehberlerine aykırı olmakla kalmıyor, aynı zamanda açık bir çifte standardı da gösteriyor: Zengin ülkelerde satılan aynı ürünlerde ilave şeker bulunmuyor.
• McDonald’s Triumphs Over Councils’ Rejections of New Branches—by Claiming It Promotes ‘Healthier Lifestyles’ başlıklı 2025 tarihli The BMJ (British Medical Journal) araştırması ise, İngiltere’nin bazı bölgelerinde yerel yönetimlerin şirketin yayılmasını sınırlamayı planladığı alanlarda fast food devinin kullandığı taktikleri, bilgi edinme başvuruları yoluyla ortaya çıkardı. Şirket hukuki işlem tehdidinde bulundu, şubelerinin daha sağlıklı yaşam tarzlarını teşvik ettiğini savundu ve McDonald’s ürünlerinin sağlıklı ve besleyici olduğunu söyleyen bir obezite uzmanının görüşlerini referans gösterdi.

Yeşil Devrim

20.yüzyılın ortalarında yaşanan Yeşil Devrim, tahılların, etin, sebze ve meyvelerin kitlesel üretimi yoluyla Asya ve Latin Amerika’da tarımı dönüştürdü.

Yüksek verimli tohum çeşitlerinin, sentetik gübrelerin, pestisitlerin ve sulamanın devreye sokulmasıyla kıtlıkları önledi, milyonlarca insanı açlıktan kurtardığı ve ekonomik büyümeyi tetiklediği kabul ediliyor. Sıklıkla “Yeşil Devrim’in insanı” olarak anılan ABD’li ziraatçı Norman Borlaug, “Yeşil Devrim yoluyla dünya genelinde gıda arzını artırmaya yaptığı katkı” nedeniyle Nobel Barış Ödülü’nü kazandı.

Ancak bu kazanımların bir bedeli vardı. Kimyasallara aşırı bağımlılık ve aşırı kullanımın yol açtığı ekolojik tahribat, yeraltı sularının tükenmesi ve biyolojik çeşitliliği aşındırarak çiftçilerin dayanıklılığını zayıflatan tehlikeli monokültür bağımlılığı. Daha varlıklı çiftçiler çoğu zaman daha fazla fayda sağladı ve eşitsizlikler derinleşti. Ayrıca yeni teknolojiler verimi artırırken, tarımın sera gazı emisyonlarını önemli ölçüde yükselten uygulamaları da beraberinde getirdi; bu da iklim değişikliğini hızlandırarak gelecekteki gıda üretimini tehdit ediyor.

Yeşil Devrim’in mirası bugün, teknolojinin dünyayı beslemedeki rolü kadar, eşitlik ve sürdürülebilirlik dikkate alınmadan sağlanan üretkenliğin uzun vadeli gıda güvenliğini nasıl baltalayabileceğine dair bir örnek olarak daha fazla tartışılıyor.

Pulitzer Center tarafından finanse edilen ve 2022’de Endonezya’da Kompas tarafından yayımlanan Hungry People at Merauke Food Estate (Merauke Gıda Bölgesinde Aç İnsanlar) araştırması, devletin ülke çapındaki programı kapsamında yerel gıda sistemlerinin düşük kaliteli ve monokültür gıda ithalatıyla ikame edilmesinin  gastro-sömürgeciliğin  kültürel, sağlıkla ilgili ve çevresel etkilerini belgeledi. Seri, kendi ülkelerinde veya topluluklarında bu konunun peşine düşen gazeteciler için ipuçları da içeriyor.

Pulitzer Center tarafından desteklenen ve 2024 ile 2025’te InfoNile, Mongabay ve diğerleri tarafından yayımlanan Feeding the Congo Basin (Kongo Havzasını Beslemek) ise, verimli topraklara, bol su kaynaklarına ve geniş bir çiftçi nüfusuna rağmen Kongo Havzası’nın neden dünyanın en ağır gıda krizlerinden birini yaşadığını araştırdı.

Aşağıda, açlığı araştırmaya yönelik bazı temel ipuçları ve kaynaklar yer alıyor. Açlığın bir savaş silahı olarak kullanılması meselesi ise GIJN’in Savaş Suçları Haberciliği Rehberinin ayrı bir bölümünde ele alınıyor.

Terminoloji

Hükümetlerin, Birleşmiş Milletler’in ve yardım kuruluşlarının raporlarında açlık genellikle “gıda güvensizliği” veya “yetersiz beslenme” olarak tanımlanır.

1996 yılında Dünya Gıda Zirvesi, Dünya Gıda Güvenliği Roma Bildirgesi’ni kabul etti. Bildirgede gıda güvenliği, “tüm insanların, her zaman, aktif ve sağlıklı bir yaşam için beslenme ihtiyaçlarını ve gıda tercihlerini karşılayacak yeterli, güvenli ve besleyici gıdaya fiziksel ve ekonomik erişime sahip olması” olarak tanımlandı.

Bu tanımdan hareketle uzmanlar gıda güvenliğini dört ana boyuta ayırdı:

• Bulunabilirlik (Availability): Yeterli miktarda gıda üretiliyor mu?
• Erişim (Access): Gıdaya gerçekten ihtiyaç duyan insanlar için gıda mevcut ve karşılanabilir mi?
• Kullanım (Utilization): İnsanlar gıdadaki besin öğelerinden en iyi şekilde yararlanabiliyor mu?Bu, yalnızca yeterli miktarda tüketimle değil, aynı zamanda beslenmenin çeşitlendirilmesi ve gıdanın uygun şekilde hazırlanmasıyla da ilgilidir.
• İstikrar (Stability): İlk üç boyut zaman içinde tutarlı bir şekilde sağlanıyor mu?

Ayrıca “kronik” ve “akut” açlık arasındaki farklara da dikkat etmek gerekir.

• Kronik açlık, bir kişinin uzun bir süre boyunca normal ve aktif bir yaşam sürdürebilmek için yeterli gıdayı tüketememesi durumudur. Yeterli ve besleyici gıdaya sürekli erişememeyi ifade eden uzun vadeli bir sorundur ve genellikle yoksulluk, eşitsizlik, zayıf gıda sistemleri ve/veya sağlıksız beslenme gibi yapısal nedenlerden kaynaklanır.
• Akut açlık ise Dünya Gıda Programı’na göre, “bir kişinin yeterli gıdayı tüketememesinin, yaşamını ya da geçim kaynaklarını derhal tehlikeye soktuğu” durumdur. Çoğu zaman çatışmalar, doğal afetler veya ekonomik krizler gibi ani şoklarla tetiklenir.
• Kıtlık (famine), “hanelerin en az beşte birinin aşırı gıda yetersizliği yaşadığı, açlık ve yoksunlukla karşı karşıya kaldığı; bunun sonucunda son derece kritik düzeylerde akut yetersiz beslenme ve ölümlerin görüldüğü” durumlarda ortaya çıkar. Resmî tespit, BM tarafından tanınan bir açlık izleme kuruluşu tarafından yapılır. (Bkz. IPC Kıtlık Bilgi Notu).

Entegre Gıda Güvenliği Aşama Sınıflandırma Sistemi (IPC) ve ortağı Cadre Harmonisé, katılmayı tercih eden Afrika, Asya, Latin Amerika ve Orta Doğu’daki ülkelerde gıda güvensizliğinin ölçeğini ve şiddetini değerlendirir. Ülkeler bölgelere ayrılır bu bölgeler akut gıda güvensizliği için birden beşe kadar uzanan bir ölçeğe, ayrıca kronik gıda güvensizliği ve akut yetersiz beslenme için benzer ölçeklere göre derecelendirilir. Ölçeklerin ayrıntılı açıklamaları kendi internet sitelerinde yer alır.

Ülke raporları çevrim içi olarak yayımlanır ve ev sahibi hükümetlerle işbirliği içinde, yardım kuruluşlarının temsilcileri ve uzmanlardan oluşan ekipler tarafından düzenli aralıklarla güncellenir. Bu raporlar, BM Dünya Gıda Programı ile büyük uluslararası insani yardım kuruluşlarının; gıda, ilaç, tohum ya da nakit gibi hangi tür yardımların nerede ve ne zaman gönderileceğine karar vermesine yardımcı olur.

Şunu vurgulamak önemlidir: Kıtlık en kötü sonuç olsa da, IPC’nin akut gıda güvensizliği ölçeğindeki her bir aşama, etkilenen nüfusun büyüklüğüne bağlı olarak binlerce açlıkla ilişkili ölümü temsil edebilen “aşırı ölüm” artışına karşılık gelir. Ayrıca bu ölümlerin birçoğunun doğrudan açlıktan değil; gıda yoksunluğunun, çok çeşitli hastalıklara yakalanma riskini ve hastalıkların şiddetini artırmasından kaynaklandığını da belirtmek gerekir. Hollandalı düşünce kuruluşu Clingendael’in From Hunger to Death (Açlıktan Ölüme) başlıklı raporundaki 4 numaralı grafik, kalori açığı ve süresi üzerinden yetersiz beslenmenin insan vücudu üzerindeki etkisini göstermektedir.

2024 tarihli “From Hunger to Death” raporundan, farklı enerji alımlarından zaman içinde BKİ (Vücut Kitle İndeksi) düzeylerini gösteren grafik. Görsel: Ekran görüntüsü, Hollanda Uluslararası İlişkiler Enstitüsü.

Açlığı Araştırmaya Yönelik İpuçları

IPC verileri yalnızca bir başlangıç noktasıdır

IPC yetkin ve güvenilir bir kaynak olsa da tek başına kullanılmamalıdır. Akut değerlendirmeler büyük ölçüde gıda, beslenme ve ölüm verilerine dayanır. Bazıları bunu sistemin gücü olarak görür. Ancak özellikle Gazze ve Sudan gibi pek çok sıcak noktanın çatışma bölgelerinde yer aldığı bir dönemde, sağlıklı verilerin toplanmasının zor ya da imkânsız olması nedeniyle, başkaları bunu ciddi bir zayıflık olarak değerlendirir.

Reuters’ın haberlerine göre Gazze’de “İsrail bombardımanı ve hareket kısıtlamaları yetersiz beslenme, travmaya bağlı olmayan ölümler ve diğer hayati verilere ilişkin istatistiklerin toplanmasını engelledi.” Sudan’da ise “şiddet, askerî yol kontrolleri, bürokratik engeller ve telekomünikasyon kesintileri, yetersiz beslenme testleri yapılmasını, ölümlerin sayılmasını ve insanların gıdaya erişimine dair anketler yürütülmesini aksattı.” Reuters’ın bu haber serisi, sistemin nasıl işlediğini ve Sudan’da nerede başarısız olduğunu anlatan bir grafik de içeriyor. Aşağıda ek veri ve bilgi kaynaklarına dair bağlantılar yer alıyor.

Gıdanın Bulunmaması Her Zaman Açlık Anlamına Gelmez

Rusya’nın Şubat 2022’de Ukrayna’yı işgali, dünyanın en büyük tahıl ve gübre tedarikçilerinden ikisinin ihracatını sekteye uğrattı. Bunun sahadaki etkileri özellikle gelirinin büyük bir kısmını gıdaya harcayan yoksul haneler için son derece yıkıcı oldu.

Ancak pek çok haber, iki çok farklı meseleyi birbirine karıştırdı, erişilebilirlik ile bulunabilirlik. Doğrudur; Rusya ve Ukrayna dünya buğday ihracatının dörtte biri ile üçte biri arasında bir paya sahipti. Ancak küresel piyasalarda işlem gören miktar, dünya genelindeki toplam üretimin yalnızca küçük bir bölümüdür. Dünyada üretilen gıdanın buğday dâhil  büyük kısmı yerel olarak tüketilir.

Asıl sorun, gıda fiyatlarının hızla yükselirken reel ücretlerin düşmesi ve gıdanın çok daha pahalı hâle gelmesiydi. Yıllar boyunca verimlilik ve yüksek üretimi önceleyen tarım politikaları nedeniyle temel gıdalarda ithalata bağımlı hâle gelen ülkeler, nüfuslarını beslemek için giderek artan faturalarla karşı karşıya kaldı. Üstelik savaş başlamadan önce de, hem COVID-19 pandemisi hem de iklim değişikliğinin yol açtığı yıllar süren öngörülemez üretim nedeniyle gıda fiyatları zaten yükseliyordu.

Gazze, açlığın ana nedeninin ürünlerin tamamen yok olması değil, gıdaya erişimin engellenmesi olduğu bir başka örnektir. Burada gıda mevcuttur; ancak ekinlerdeki azalma, İsrail’in komşu ülkelerden gelen gıda yardımlarını engelleyen kısıtlamaları ve artan gıda fiyatlarının birleşimi, insanların bu gıdaya ulaşmasını önlemektedir.

Günümüz açlığı çoğu zaman gıdanın yokluğundan değil, siyasi başarısızlıktan kaynaklanır.

“Açlıkla Aklama” ve “Dünyayı Doyurmak” Söylemine Dikkat!

“Açlıkla aklama (Hunger Washing)”, siyasetçilerin ve kâr sağlayan aktörlerin, gıda kıtlığı korkusunu ve açlık tehdidini kullanarak; gıda güvensizliğinin nedenlerini basitleştiren ya da çarpıtan belirli politikaları dayatmaları anlamına gelir.

Örneğin savunucular sıklıkla, “dünyayı doyurmak” adına endüstriyel tarımın genişletilmesini, genetik modifikasyon gibi tartışmalı teknolojilerin kullanımının artırılmasını ve çevre düzenlemeleri ile politikalarının rafa kaldırılmasını talep eder. Oysa açlığı asıl besleyen yoksulluk, eşitsizlik, çatışma veya kötü yönetişim gibi daha derin sorunları görmezden gelirler. Benzer şekilde siyasi liderler de açlık söylemini, sorumluluktan kaçmak ya da güçlü çıkar gruplarına hizmet eden ticaret anlaşmaları, sübvansiyonlar veya müdahaleler için destek toplamak amacıyla kullanabilir.

“Daha ucuz gıda paradigması” olarak da adlandırılan bu yaklaşımın temel fikri; ekosistemlerin yok edilmesi, kirlilik ve besin değeri düşük gıdalar gibi yan etkileri neredeyse hiç dikkate almadan, daha ucuz ve daha bol gıdanın peşinden gitmektir.

Bu anlatılar, açlıkla mücadeledeki ahlaki aciliyeti kullanır ancak açlığı gerçekten sona erdirmek için gerekli olan yapısal çözümleri geri plana iter.

How the Meat Industry is Climate-Washing its Polluting Business Model (Et Endüstrisi Kirletici İş Modelini Nasıl İklimle Aklıyor) başlıklı 2021 tarihli DeSmog araştırması, et endüstrisinin halkla ilişkiler ve lobi faaliyetlerine dair yüzlerce belgeyi ve şirketler ile ticaret birliklerinin açıklamalarını inceledi. Araştırma, birkaç büyük şirketin hâkim olduğu bir sektörün, eti dünyayı doyurmak için vazgeçilmez olarak sunan bir anlatı inşa ettiğini; hayvancılığın tarımsal sera gazı emisyonlarına orantısız katkısına dair bilimi sorguladığını ve et üretiminin hem iklim değişikliği hem de biyolojik çeşitlilik üzerindeki etkilerini küçümsediğini ortaya koydu.

Fotoğraf: DeSmog /Ekran Görüntüsü