{"id":367281,"date":"2021-08-09T01:55:20","date_gmt":"2021-08-09T05:55:20","guid":{"rendered":"https:\/\/gijn.org\/?p=367281"},"modified":"2023-06-25T07:31:58","modified_gmt":"2023-06-25T11:31:58","slug":"tsolxikin-tial-u-kaatchiibtaal","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/gijn.org\/yua\/informes\/tsolxikin-tial-u-kaatchiibtaal\/","title":{"rendered":"Tsolxikin ti\u2019al u k\u00e1atchi\u2019ibta\u2019al m\u00e1ax loobilta\u2019an, m\u00e1ax ilej wa m\u00e1ax kuxlaj ti\u2019 noj loobil"},"content":{"rendered":"<p><em>Este texto ha sido traducido al K\u2019iintsil \u2013 Maya Yucateco. La traducci\u00f3n es resultado de una colaboraci\u00f3n con el peri\u00f3dico La Jornada Maya.<\/em><\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/gijn.org\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/tea-lights-3612508_960_720-1.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-316921\" src=\"https:\/\/gijn.org\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/tea-lights-3612508_960_720-1.jpg\" alt=\"\" width=\"771\" height=\"439\" srcset=\"https:\/\/gijn.org\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/tea-lights-3612508_960_720-1.jpg 960w, https:\/\/gijn.org\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/tea-lights-3612508_960_720-1-336x191.jpg 336w, https:\/\/gijn.org\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/tea-lights-3612508_960_720-1-771x439.jpg 771w, https:\/\/gijn.org\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/tea-lights-3612508_960_720-1-768x438.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 771px) 100vw, 771px\" \/><\/a><span style=\"color: #7d8185;font-size: 16px;font-style: italic\">Oochel: Pixabay<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">Mina\u2019an mixba\u2019al jets\u2019a\u2019an y\u00f3ok\u2019lal bix unaj u k\u2019\u00e1ata\u2019al u chi\u2019 m\u00e1ax loobilta\u2019an wa kuxlaj ti\u2019 noj loobil yaan ba\u2019ax u yil y\u00e9etel pa\u2019muuk\u2019, kiinsaj, u noj k\u2019astal ba\u2019alo\u2019ob wa loob. Junjunp\u2019\u00e9elil jela\u2019antak, yaan u talamilo\u2019ob y\u00e9etel u yutsil wa u k\u2019aasilo\u2019obi\u2019.<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">Ba\u2019ale\u2019, ba\u2019ax k\u00e9en in ts\u2019\u00e1aj k\u2019aj\u00f3oltbile\u2019, je\u2019el u p\u00e1ajtal u ye\u2019esik u bejil unaj u x\u00edimbalta\u2019al ti\u2019al le k\u00e9en \u00fauchuk k\u2019aatchi\u2019e\u2019, ka\u2019aj beeta\u2019ak y\u00e9etel u tuukulil bix u yu\u2019ubikub\u00e1aj m\u00e1ak, y\u00e9etel oksaj \u00f3ol bey xan ka\u2019aj anchajak ch\u00edimpolal. Le tsolxikino\u2019oba\u2019 yaan ba\u2019ax u yilo\u2019ob y\u00e9etel meyaj ku k\u2019aba\u2019atik \u201cBix u pi\u2019ixil yaj \u00f3olal\u201d, tsolxikino\u2019ob tin kanaj ti\u2019 meyajo\u2019ob, xookolo\u2019ob y\u00e9etel ikil in paktik bix u meyaj terapeutaob, ajtoksaj p\u00e1ajtalil w\u00edinik wa in w\u00e9et meeyajilo\u2019ob, beyxan in nu\u2019unupik u kaambal m\u00e1ax ku t\u00e1akpajalo\u2019ob ti\u2019 meyajil kaambal wa ti\u2019 ba\u2019ax ts\u2019o\u2019ok in m\u00e1ansik ti\u2019 maanal ka\u2019alajun u p\u2019\u00e9elal ja\u2019abo\u2019ob ikil in ka\u2019ansaj y\u00f3ok\u2019lal u jejel\u00e1asil u beeta\u2019al loob y\u00e9etel m\u00e1ax ku loobilta\u2019alo\u2019ob.<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">Kalaan, u moots y\u00e9etel u ts\u2019u\u2019 le meyaja\u2019:<\/span><\/p>\n<ul class=\"ul1\">\n<li class=\"li2\"><span class=\"s2\"><\/span><span class=\"s1\">U kalanta\u2019al m\u00e1ax ku k\u2019aatchi\u2019ibta\u2019al (ma\u2019 u jel muk\u2019yajtik loobi\u2019).<\/span><\/li>\n<li class=\"li2\"><span class=\"s2\"><\/span><span class=\"s1\">U kalanta\u2019al ba\u2019ax ku ya\u2019ala\u2019al.<\/span><\/li>\n<li class=\"li2\"><span class=\"s2\"><\/span><span class=\"s1\">U kalanta\u2019al m\u00fauch\u2019 m\u00e1ako\u2019ob y\u00e9etel m\u00e1axo\u2019ob t\u00e1an k meyaj.<\/span><\/li>\n<li class=\"li1\"><span class=\"s2\"><\/span><span class=\"s1\">K kal\u00e1antikb\u00e1aj.<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">U muk\u2019yaj m\u00e1ak, ma\u2019 u k\u2019a\u2019amal ba\u2019ax unaj, ba\u2019ax ku p\u2019atik ma\u2019 keet kuxtali\u2019, noj ba\u2019atel w\u00e1a loob ku y\u00fauchul y\u00f3ok\u2019ol kaabe\u2019 ku taaktal u ye\u2019esa\u2019al tumen tsalajo\u2019ob, ba\u2019ale\u2019 kin wa\u2019alik, ka\u2019alikil u k\u00e1ajal k\u2019\u00e1at chi\u2019e\u2019, unaj u tukulpajal ba\u2019ax taak a tsikbaltik, ba\u2019axten taak a j\u00f3ok\u2019sik y\u00f3ok\u2019ol kabil loob ucha\u2019an ichil jump\u2019\u00e9el kajtalil wa mixm\u00e1ak oj\u00e9eltmili\u2019. Ts\u2019o\u2019ok u je\u2019ets\u2019el le ba\u2019alo\u2019oba\u2019, je\u2019el le tsolxikina\u2019:<\/span><\/p>\n<p><b><\/b><span class=\"s1\"><b>1. Ts\u2019\u00e1ajab\u00e1aj k\u2019aj\u00f3oltbil bey aj ts\u2019\u00edib p\u00e9ektsile\u2019<\/b><\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">Jump\u2019\u00e9el ba\u2019ax k\u2019a\u2019ana\u2019an ti\u2019 le meyaja\u2019, leti\u2019 u ts\u2019\u00e1akub\u00e1aj m\u00e1ak k\u2019aj\u00f3oltbil beey aj ts\u2019\u00edib p\u00e9ektsile\u2019. Wa ka tukultik ma\u2019 uts a beetike\u2019, ma\u2019 beetik, ba\u2019ale\u2019 k\u2019a\u2019ajes ma\u2019 tu p\u00e1ajtal a k\u2019a\u2019ab\u00e9etkunsik ba\u2019ax a\u2019ala\u2019ab tumen wa m\u00e1ax, wa ma\u2019 tu \u00e9ejentaj u k\u2019\u00e1atchi\u2019ibta\u2019al wa u ts\u2019a\u2019abal k\u2019aj\u00f3oltbil ba\u2019ax tu ya\u2019alaji\u2019.<\/span><\/p>\n<p><b><\/b><span class=\"s1\"><b>2. U yantal u s\u00fautukil u beeta\u2019al k\u2019\u00e1at chi\u2019<\/b><\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">Wa ma\u2019 chuka\u2019an u s\u00fautukile\u2019, kin k\u2019\u00e1at \u00f3oltiktech ka\u2019aj a y\u00e1ax a\u2019alej, ti\u2019al a k\u2019\u00e1atik jach ch\u00e9en le ba\u2019ax nu\u2019uka\u2019ane\u2019, ma\u2019 a jach xak\u2019altik yaj \u00f3olal wa loobilaj ma\u2019 tun p\u00e1ajchajak a laj u\u2019uyik tumen mina\u2019an u s\u00fautukil a beetik. Ma\u2019 ch\u00e9en unaj a k\u2019\u00e1atik ba\u2019ax \u00fauchi\u2019, unaj xan a k\u2019\u00e1atik bix u yu\u2019ubikub\u00e1aj wa m\u00e1ax, bix yaniko\u2019ob, bix u kuxtalo\u2019ob, bix tu m\u00e1ansilo\u2019ob loobilaj, bix u kuchmilo\u2019ob yaj \u00f3olal.<\/span><\/p>\n<p><b><\/b><span class=\"s1\"><b>3. Kaxant u k\u00fauchil<\/b><\/span><\/p>\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">U ma\u2019alobil wa ka\u2019aj b\u00e9eyak u beeta\u2019al k\u2019\u00e1at chi\u2019 ichil k\u00fauchil tu\u2019ux mixm\u00e1ak ul\u00e1ak\u2019 u\u2019uyik \u00e1a mixm\u00e1ak xo\u2019oxo\u2019otik\u2019 tsikbal, tu\u2019ux ku p\u00e1ajtal u ma\u2019alob tsikbal m\u00e1ak, ma\u2019 a wawat t\u2019aan y\u00e9etel mina\u2019an u p\u00e1ajtalil ka\u2019aj \u00fauchuk loobi\u2019. Ma\u2019 suuk u yantal jump\u2019\u00e9el k\u00fauchil beya\u2019, ba\u2019ale\u2019 je\u2019el u p\u00e1ajtal u kaxta\u2019al u chan ma\u2019alobili\u2019.<\/span><\/p>\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Il a wil ma\u2019 u yu\u2019uba\u2019al tumen mejen paalal, tumen kex wa nukuch m\u00e1ako\u2019ob ku ya\u2019aliko\u2019ob suuke\u2019, je\u2019el u p\u00e1ajtal u yaj \u00f3oltikub\u00e1a\u2019ob y\u00f3ok\u2019lal ba\u2019ax ku tsikbalta\u2019ale\u2019.<\/span><\/p>\n<p><b><\/b><span class=\"s1\"><b>4. U ts\u2019\u00edibta\u2019al wa u gr\u00e1abarta\u2019al<\/b><\/span><\/p>\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">K\u2019\u00e1at wa je\u2019el u p\u00e1ajtal a grabare\u2019 wa ma\u2019 jela\u2019an u yu\u2019ubikub\u00e1aji\u2019. Waa ka k\u2019a\u2019ab\u00e9etkunsik pikilju\u2019une\u2019, p\u2019isbalt a paktik u yich m\u00e1ak ka\u2019alikil t\u00e1an a k\u2019\u00e1at chi\u2019 y\u00e9etel t\u00e1an a ts\u2019\u00edib, jach k\u2019a\u2019ana\u2019an a paklan ilikab\u00e1aex.<\/span><\/p>\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Wa grabacione\u2019, kal\u00e1ant ma\u2019 u x\u00f3ot\u2019ol y\u00f3ok\u2019lal yaan ba\u2019ax ku k\u2019aschajal y\u00e9etel j\u00f3ok\u2019s u yoochelil. Wa u k\u2019a\u2019ana\u2019an t\u2019aan wa m\u00e1ax mix junt\u00e9en t\u2019aanak wa junt\u00faul m\u00e1ak ch\u00e9en leti\u2019 kuxlaj ti\u2019 loob mix junt\u00e9en t\u2019aananke\u2019, unaj u grabarta\u2019al: u t\u2019aane\u2019 je\u2019el u p\u00e1ajtal u k\u2019a\u2019ab\u00e9etkunsa\u2019al ti\u2019al u l\u00e1at\u2019pachta\u2019al ba\u2019ax ku kaxtik l\u00e1at\u2019pacho\u2019obe\u2019, wa ti\u2019al u kaxta\u2019al u jaajil wa ba\u2019ax, wa u s\u00e1asilkunta\u2019al ba\u2019ax ucha\u2019an.<\/span><\/p>\n<p><b><\/b><span class=\"s1\"><b>5. Y\u00e1ax t\u2019aanen y\u00e9etel m\u00e1ax k\u00e9en a k\u2019\u00e1at u chi\u2019<\/b><\/span><\/p>\n<p class=\"p2\"><span class=\"s1\">Ka\u2019alikil ma\u2019 k\u00e1ajak le k\u2019aatchi\u2019o\u2019 yaan a babal tsolik ba\u2019ax y\u00f3ok\u2019lal k\u00e9en tsikbalnake\u2019ex. K\u2019a\u2019ana\u2019an a tsolik ba\u2019ax u beelal y\u00e9etel ba\u2019ax k kaxtik y\u00e9etel k kaxan xaak\u2019al. Lela\u2019 ku beetpajal ti\u2019al u y\u00e1ax tukultik m\u00e1ax ba\u2019ax kun k\u2019\u00e1ata\u2019ak ti\u2019, ma\u2019 u yu\u2019ubik wa t\u00e1an u kaxan ba\u2019atelta\u2019al y\u00e9etel k\u2019\u00e1at chi\u2019 ku beeta\u2019al ti\u2019 wa u tukultik ul\u00e1ak\u2019 ba\u2019al y\u00f3ok\u2019lal p\u00e9ektsil kun tsa\u2019abak k\u2019aj\u00f3oltbil, beyxan ti\u2019al u \u00e9ejentik wa u ya\u2019alik ma\u2019 taak u t\u2019aan ta w\u00e9eteli\u2019. <\/span><\/p>\n<p><b><\/b><span class=\"s1\"><b>6. Cha\u2019ab\u00e1aj<\/b><\/span><\/p>\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">M\u00e1ax ku k\u2019\u00e1ata\u2019al u chi\u2019e\u2019, ma\u2019 unaj u tukultik unaj u beetik wa ba\u2019axi\u2019. Ka\u2019alikil ma\u2019 k\u00e1ajak k\u2019\u00e1at chie\u2019, k\u2019a\u2019ana\u2019an ka\u2019aj t\u2019aanako\u2019on tu y\u00e9etel ti\u2019al k a\u2019alik ti\u2019 leti\u2019 ken u ya\u2019al bix k\u00e9en beetpajak: ku p\u00e1ajtal u n\u00faukik wa ma\u2019, le ba\u2019ax ku tukultik u k\u2019\u00e1at u n\u00fauke\u2019, u j\u00e1an je\u2019elel, u xu\u2019ulsik k\u2019\u00e1at chi\u2019 wa ku tukultik t\u00e1an u p\u00editm\u00e1an, wa ma\u2019 u ts\u2019a\u2019abal k\u2019aj\u00f3oltbil wa ba\u2019ax ku tukultik je\u2019el u beetik loobe\u2019. U p\u00e1ajtalil.<\/span><\/p>\n<p><b><\/b><span class=\"s1\"><b>7. Bix unaj u beeta\u2019al k\u2019\u00e1at chi\u2019<\/b><\/span><\/p>\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Ti\u2019al u k\u2019\u00e1atchi\u2019ibta\u2019al wa m\u00e1ax loobilta\u2019ane\u2019 jach ka\u2019ana\u2019an u yoksaj \u00f3olta\u2019al ba\u2019ax uchan ti\u2019, a ts\u2019\u00e1akab\u00e1aj tu\u2019ux yaan leti\u2019. K\u2019\u00e1atchi\u2019tab\u00e1aj: Wa ka\u2019aj \u00fauchuk ti\u2019 in l\u00e1ak\u2019al wa ti\u2019 wa m\u00e1ax jach naats\u2019 tene\u2019 je\u2019el wa in k\u2019\u00e1atik ba\u2019ax t\u00e1an in k\u2019\u00e1atike\u2019, y\u00e9etel bix t\u00e1an in k\u2019\u00e1atike\u2019.<\/span><\/p>\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">K\u2019a\u2019ana\u2019an k\u00e9en beeta\u2019ak k\u2019\u00e1at chi\u2019e\u2019, ka\u2019aj beeta\u2019ak y\u00e9etel k\u2019\u00e1atchi\u2019 tu\u2019ux ku p\u00e1ajtal u ya\u2019abta\u2019al u t\u2019aan m\u00e1ak y\u00e9etel u ya\u2019alik ba\u2019ax ku tukultik.<\/span><\/p>\n<p><b><\/b><span class=\"s1\"><b>8. Pakt u yich, ch\u2019enxikint ba\u2019ax ku ya\u2019alik<\/b><\/span><\/p>\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">A paktik u yich y\u00e9etel a tupik ul\u00e1ak\u2019 juumo\u2019ob -je\u2019el bix u tsikbal m\u00e1ak ti\u2019 celular- y\u00e9etel k tuukulo\u2019ob ti\u2019al u p\u00e1ajtal k jach oksaj \u00f3oltik le ba\u2019ax k\u00e9en u tsolto\u2019on le ul\u00e1ak\u2019 m\u00e1ako\u2019.<\/span><\/p>\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Unaj k m\u00faul ch\u2019enxikintik kamp\u2019\u00e9el ba\u2019alo\u2019ob: ba\u2019ax ku ya\u2019alik m\u00e1ak, bix u bin le tsikbalo\u2019 y\u00e9etel ba\u2019ax ku y\u00fauchul ichil le k\u2019\u00e1at chi\u2019o\u2019 y\u00e9etel ba\u2019ax ku y\u00fauchul t b\u00e1ak\u2019pach (wa ku \u00e9ek\u2019jolch\u2019e\u2019ental wa yaan m\u00e1ak ma\u2019 unaj u yantali\u2019).<\/span><\/p>\n<p><b><\/b><span class=\"s1\"><b>9. Ma\u2019 beetik k\u2019\u00e1at chi\u2019ob ku tak poolo\u2019ob<\/b><\/span><\/p>\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Ya\u2019ab u t\u00e9enele\u2019, m\u00e1ax loobilta\u2019ane\u2019 u kuchmaj yaj \u00f3olal u beetmaj tu b\u00e1ak\u2019pach. Tu juunal, jump\u2019\u00edit m\u00e1ak jaajkuntik ba\u2019ax ku ya\u2019alik, sajak. Jaajil u yojele\u2019 jump\u2019\u00e9el ba\u2019al ku mixba\u2019alkunsa\u2019al tumen jump\u2019\u00e9el kuxtalil beeta\u2019an ti\u2019al u ya\u2019alal tuus le ba\u2019ax k\u00e9en u ya\u2019al m\u00e1ak ku l\u00edik\u2019sik u t\u2019aan wa ku takpoole\u2019.<\/span><\/p>\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">K\u2019\u00e1at chi\u2019e\u2019 ma\u2019 unaj u takpooli\u2019. U ch\u00edikulal: ti\u2019al ma\u2019 a k\u2019\u00e1atik \u201c Ma\u2019 w\u00e1aj tu ts\u2019\u00e1aktech sajkil a m\u00e1an ta juunal tu\u2019ux \u00e9ek\u2019olch\u2019e\u2019en\u201d, je\u2019el u p\u00e1ajtal a k\u2019\u00e1atik wa suuk mina\u2019an s\u00e1asilil te\u2019el m\u00fauch\u2019 kajtalilo\u2019, wa jach ku y\u00fauchul loob te\u2019el m\u00fauch kajtalilo\u2019. U aalil loobe\u2019 ma\u2019 unaj u l\u00faubul y\u00f3ok\u2019ol m\u00e1ax loobilta\u2019ani\u2019.<\/span><\/p>\n<p><b><\/b><span class=\"s1\"><b>10. K\u2019a\u2019ana\u2019a w\u00e1aj u k\u2019a\u2019ajsa\u2019al k\u2019aak\u2019as s\u00fautukil<\/b><\/span><\/p>\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Yaan xaak\u2019al tu\u2019ux k\u2019a\u2019ana\u2019an u yoj\u00e9elta\u2019al jach tul\u00e1akal ba\u2019ax ucha\u2019an ti\u2019 loob ku ch\u2019\u00edikil tu tuukul m\u00e1ak \u2013 je\u2019el bix le k\u2019iin tu xak\u2019alta\u2019al bix u beeta\u2019al u y\u00f3olal wa m\u00e1ax tumen ku tukulta\u2019al suuk u beeta\u2019al ch\u00e9en tumen wa m\u00e1ax, wa u loobilta\u2019al m\u00e1ak tumen poliso\u2019ob. Le k\u2019\u00e1atchi\u2019oba\u2019 unaj u beeta\u2019al ch\u00e9en wa ku \u00e9ejenta\u2019al tumen le m\u00e1ax kun k\u2019\u00e1ata\u2019ak u chi\u2019e\u2019 y\u00e9etel wa ku tukultik k meyaje\u2019 no\u2019oja\u2019an ti\u2019. Le k\u2019\u00e1atchi\u2019ob beyo\u2019 je\u2019el u beetiko\u2019ob loobe\u2019, le beetik unaj u kaxta\u2019al bix u beeta\u2019al junjunp\u2019\u00editil, u yantal u je\u2019elelil.<\/span><\/p>\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Wa ma\u2019 k\u2019a\u2019ab\u00e9et a jeel k\u2019\u00e1atik ichil xaak\u2019al ka beetike\u2019, jach ma\u2019alob wa ka\u2019aj a wil u yantaltech ba\u2019ax u y\u00e1ax a\u2019almaj ti\u2019al a ch\u2019a\u2019achibtej.<\/span><\/p>\n<p><b><\/b><span class=\"s1\"><b>11. Jela\u2019an meyajt le yaj \u00f3olalo\u2019<\/b><\/span><\/p>\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Yaan k\u2019iine\u2019 mina\u2019an t\u2019aan ti\u2019al u ya\u2019alal bix yaj \u00f3olal.<\/span><\/p>\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Kaxant ul\u00e1ak\u2019 bix u p\u00e1ajtal a k\u2019uchul tu ts\u2019u\u2019 u y\u00f3ol m\u00e1ax ka k\u2019\u00e1atchi\u2019ibtik ti\u2019al ma\u2019 u jel m\u00e1ansik yaj \u00f3olal. A k\u2019\u00e1atik ti\u2019 ka\u2019aj u xoktech jump\u2019\u00e9el ik\u2019il t\u2019aan u ts\u2019\u00edibtmaj, wa jump\u2019\u00e9el k\u2019aay, jump\u2019\u00e9el oochel o bonmaj, junp\u2019\u00edit ba\u2019ax u ts\u2019\u00edibtmaj y\u00f3ok\u2019lal u kuxtal wa payalchi\u2019e\u2019, je\u2019el u p\u00e1ajtal u y\u00e1antikech a na\u2019at yaj \u00f3ol ku m\u00e1ansike\u2019 ti\u2019al ma\u2019 a jel xak\u2019altik loobilaj tu maansaj. Jump\u2019\u00e9el ba\u2019ax jach ma\u2019alobe\u2019, a wa\u2019alik ti\u2019 ka\u2019aj u tsikba\u2019alt tech ba\u2019ax ku wayak\u2019tik, ya\u2019ab u t\u00e9enele\u2019 ichil n\u00e1aye\u2019 ya\u2019ab ba\u2019alo\u2019ob yaan u muuk\u2019 ti\u2019al ma\u2019 a jel k\u2019\u00e1atik ti\u2019 ba\u2019ax loobilaj tu m\u00e1ansaj.<\/span><\/p>\n<p><b><\/b><span class=\"s1\"><b>12. Ba\u2019ax kun beetbil wa ku yok\u2019ol wa ku l\u00e9ekel<\/b><\/span><\/p>\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">K\u2019\u00e1at chi\u2019 ku beeta\u2019al y\u00f3ok\u2019lal ba\u2019ax jach ku ch\u2019\u00edikil tu tuukul m\u00e1ak wa tu\u2019ux k\u00edim l\u00e1ak\u2019tsile\u2019, yaj. Wa m\u00e1ax ku k\u2019\u00e1atchi\u2019ibta\u2019al ku k\u00e1ajal u yok\u2019ole\u2019, ya\u2019ab ba\u2019alo\u2019ob leksik. Yaan k\u2019iin k\u2019\u00e1at chi\u2019 beeta\u2019abe\u2019 ma\u2019 kal\u00e1anta\u2019ab bix a\u2019ala\u2019abiki\u2019, tu beetaj u k\u2019a\u2019ajsik yaj \u00f3olal wa tu beetaj u j\u00f3ok\u2019sik yaj \u00f3olal u k\u2019almaj.<\/span><\/p>\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Wa m\u00e1ax ku k\u2019aatchi\u2019ibta\u2019al ku l\u00e9ekel u y\u00f3ok\u2019ole\u2019, ma\u2019 unaj u jelpajal ba\u2019ax k beetiki\u2019, mix k t\u00e9ek xot\u2019ik tsikbal wa k tupik grabadorai\u2019. Y\u00e9etel jets\u2019 \u00f3ole\u2019 ku p\u00e1ajtal k k\u2019\u00e1atik ti\u2019 ba\u2019ax k\u2019a\u2019ab\u00e9ejti\u2019 y\u00e9etel k ts\u2019\u00e1ak ja\u2019 ti\u2019. Ma\u2019 k\u2019anbe\u2019en ka\u2019aj k ts\u2019\u00e1a\u2019 ti\u2019 ba\u2019al ti\u2019al u cho\u2019ik u yichi\u2019, tumen je\u2019el u tukultik t\u00e1an k s\u00e9ebkunsik ti\u2019al u j\u00e1awsik ba\u2019ax ku y\u00fauchul ti\u2019 ti\u2019al k jeel leksik k\u2019\u00e1atchi\u2019e\u2019. A m\u00e9ek\u2019ike\u2019 je\u2019el u yu\u2019ubik t\u00e1an a beetik ba\u2019ax ma\u2019 unaje\u2019, beyxano\u2019 ma\u2019 k\u2019ambe\u2019en wa y\u00e9etel le m\u00e1ax t\u00e1an k tsikbalo\u2019 ja\u2019ats\u2019a\u2019abij wa beeta\u2019ab u y\u00f3olal.<\/span><\/p>\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Yaan s\u00fautuko\u2019ob m\u00e1ax ku k\u2019\u00e1atchi\u2019ibta\u2019ale\u2019 ku ye\u2019esik \u00e9em u y\u00f3ol, ku k\u2019uuxil wa ku chi\u2019ichnaktal. Le ba\u2019alo\u2019oba\u2019 suuk u y\u00fauchul ikil t\u00e1an u m\u00e1ansik le ba\u2019alo\u2019ob ma\u2019 unaja\u2019. Wa yaan ba\u2019ax k\u2019aas ku ya\u2019alik y\u00f3ok\u2019lal ts\u2019aa p\u00e9ektsile\u2019, ma\u2019 unaj u jelpajal ba\u2019ax k beetiki\u2019 wa k japlanchi\u2019i\u2019, ch\u00e9en u\u2019uynako\u2019on. Wa ka wilik tu j\u00f3ok\u2019ol ta k\u2019ab ba\u2019ax ku y\u00fauchul y\u00e9etel ka tukultik je\u2019el a loobilta\u2019ale\u2019, junjunp\u2019\u00editile\u2019 kaxant bix a luk\u2019uli\u2019.<\/span><\/p>\n<p><b><\/b><span class=\"s1\"><b>13. Bix u ts\u2019o\u2019oksa\u2019al k\u2019\u00e1atchi\u2019<\/b><\/span><\/p>\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Bix a m\u00e1ansik a kuxtal y\u00e9etel ba\u2019ax ucha\u2019an, ba\u2019ax tso\u2019ok u p\u00e1ajtal a beetik ti\u2019al a jeel ch\u2019a\u2019ik u beel a kuxtal, k\u2019\u00e1at chi\u2019ob ku p\u00e1ajtal u beetpajal ti\u2019al u ts\u2019o\u2019oksa\u2019al tsikbalo\u2019ob y\u00f3ok\u2019lal loobilaj. K\u2019a\u2019ana\u2019an u yantal u s\u00fautukil u j\u00e1abal tul\u00e1akal ba\u2019al, u t\u2019aan m\u00e1ak y\u00f3ok\u2019lal ba\u2019ax ku p\u00e1ajtal, u muuk\u2019 m\u00e1ak, u k\u2019a\u2019ana\u2019anil u m\u00faul ba\u2019atel m\u00e1ak. Kex wa t\u00faun ku ts\u2019\u00e1akto\u2019on k\u2019a\u2019ana\u2019an ba\u2019alo\u2019obe\u2019, ku y\u00e1antiko\u2019on xan ti\u2019al k xu\u2019ulsik k\u2019\u00e1atchi\u2019 y\u00e9etel u muuk\u2019il ba\u2019alo\u2019ob t\u00e1an u beetpajal, ma\u2019 y\u00e9etel u y\u00e9emsaj \u00f3olil ba\u2019alo\u2019ob k\u2019aasi\u2019.<\/span><\/p>\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">K\u00e9en ts\u2019o\u2019okoke\u2019, k n\u00edib \u00f3oltik ikil tu cha\u2019ajil k tsikbal y\u00f3ok\u2019lal u yaj \u00f3olal, k k\u2019exik bix je\u2019el k t\u2019anikb\u00e1aje\u2019. Ma\u2019 unaj k a\u2019alik yaan u beeta\u2019al ba\u2019alo\u2019ob ma\u2019 k ojel wa je\u2019el u b\u00e9eytale\u2019, mix k ts\u2019\u00e1ak tukultbil k\u2019\u00e1atchi\u2019 beetpaje\u2019 yaan u n\u00e1achtal u muuk\u2019 ti\u2019al u yutskinpajal ba\u2019alo\u2019ob.<\/span><\/p>\n<p><span class=\"s1\"><b>14. Tukult ba\u2019ax k\u00e9en talak tu paach<\/b><\/span><\/p>\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Ya\u2019ab u t\u00e9enel tu\u2019ux ucha\u2019an loob y\u00e9etel ma\u2019 t\u00e1an u beeta\u2019al u bo\u2019ota\u2019al le yajila\u2019, u meyaj aj ts\u2019aaj p\u00e9ektsile\u2019 u tukultik ba\u2019ax k\u00e9en talak tu paach k\u00e9en u ts\u2019aaj k\u2019aj\u00f3oltbil k\u2019\u00e1atchi\u2019 tu beetaj, u ma\u2019alob tukultik wa ma\u2019 tu beeta\u2019al ti\u2019ob k\u2019aas ikil t\u2019aanajiko\u2019ob, wa u k\u2019\u00e1at u k\u2019amo\u2019ob ba\u2019ax k\u00e9en \u00fauchuk y\u00e9etel bix je\u2019el u chichankunsiko\u2019ob u aalile\u2019. Ka\u2019alikil ma\u2019 ts\u2019a\u2019abak k\u2019aj\u00f3oltbil p\u00e9ektsile\u2019 unaj a j\u00f3ok\u2019sik u s\u00fautukil a jeel xokik meyaj y\u00e9etel a m\u00faul tukultik (m\u00edin y\u00e9etel a nojochil wa a x nojochil) ti\u2019 le ba\u2019ax k\u00e9en a j\u00f3ok\u2019so\u2019 ba\u2019ax talamil k\u00e9en talak y\u00f3ok\u2019ol m\u00e1ak (je\u2019el bix: u yoj\u00e9elta\u2019al m\u00e1ax loobilnaje\u2019) u tukulta\u2019al ba\u2019ax ku p\u00e1ajtal u beeta\u2019al ti\u2019al u kal\u00e1anta\u2019al m\u00e1ax t\u2019aanajij, yaan k\u2019iine\u2019 ku b\u00e9eytal ma\u2019 a wa\u2019alik tul\u00e1akal ba\u2019al wa a kaxtik ul\u00e1ak\u2019 s\u00fautukil wa u jeelil bix je\u2019el a wa\u2019alike\u2019.<\/span><\/p>\n<p><b><\/b><span class=\"s1\"><b>15. A ketik ba\u2019ax oj\u00e9ela\u2019an<\/b><\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">Loobilaj ucha\u2019ane\u2019 yaan k\u2019iine\u2019 ku k\u2019exik u tuukul m\u00e1ak tu m\u00e1ansaj le ba\u2019alo\u2019oba\u2019 beeyxan ichil l\u00e1ak\u2019tsilo\u2019ob. U k\u2019a\u2019asaj m\u00e1ake\u2019 ku jelpajal, je\u2019el u b\u00e9eytal u k\u2019expajal y\u00f3ok\u2019lal sajkilile\u2019, y\u00f3ok\u2019lal tumen t\u00e1an u p\u2019isbaltik u na\u2019atik ba\u2019ax \u00fauchij, tumen ts\u2019o\u2019ok u xaantal \u00fauchuk, tumen taak u tu\u2019ubsik, y\u00f3ok\u2019lal t\u00faumben ba\u2019alo\u2019ob tu yoj\u00e9eltaj, wa tumen tu yu\u2019ubaj ba\u2019ax ucha\u2019an ti\u2019 ul\u00e1ak\u2019 m\u00e1ako\u2019ob. Le k\u2019\u00e1atchi\u2019ob beya\u2019 jach k\u2019a\u2019ana\u2019an u ma\u2019alob tsikbalta\u2019al p\u2019ayach ba\u2019alob je\u2019el u p\u00e1ajtal u l\u00e1at\u2019pachtik ba\u2019alo\u2019ob k\u00e9en ts\u2019a\u2019abak k\u2019aj\u00f3oltbile\u2019, beey t\u00fauno\u2019 unaj u j\u00f3ok\u2019sa\u2019al u s\u00fautukil u s\u00e1asilkunta\u2019al ba\u2019alo\u2019ob jach k\u2019a\u2019ana\u2019atako\u2019ob.<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">Wa meyaj xaak\u2019al ku beeta\u2019ale\u2019 k\u2019a\u2019ana\u2019an ma\u2019alob u chuun le ts\u2019\u00edibo\u2019, chuka\u2019an, u kaxta\u2019al m\u00e1axo\u2019ob ilej, ba\u2019alo\u2019ob ku p\u00e1ajtal u ts\u2019\u00e1ako\u2019ob u muuk\u2019 ba\u2019ax ku ya\u2019ala\u2019al, ma\u2019 unaj u ta\u2019aka\u2019al wa yaan ba\u2019alo\u2019ob ma\u2019 keet u bini\u2019.<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">Le k\u00e9en a k\u2019\u00e1at chi\u2019ibt m\u00e1ax loobilta\u2019ab wa kuxlaj ti\u2019 loobe\u2019, k\u2019a\u2019ana\u2019an a y\u00e1ax a\u2019alik ti\u2019 wa yaan a beetik ul\u00e1ak\u2019 k\u2019\u00e1atchi\u2019ob ti\u2019al a ketik ba\u2019ax k\u00e9en a\u2019ala\u2019ak wa yaan xan a k\u00e1atchi\u2019ibtik le \u00faulak\u2019 m\u00e1ak ma\u00e1x y\u00e9etel anchaja\u2019an loob wa ba\u2019ax ku ya\u2019alik jala\u2019achilil. Lela\u2019 ma\u2019 u ts\u2019ook t\u2019aani\u2019, mix xan ku p\u00e1ajtal a cha\u2019ik u jel loobilta\u2019al m\u00e1ax tu tsolaj ba\u2019ax ucha\u2019an, lela\u2019 unaj u p\u00e1ajtal xan u n\u00faukik ba\u2019ax ku ya\u2019ala\u2019al tu y\u00f3ok\u2019lal, kitak ma\u2019 a j\u00f3ok\u2019s p\u00e9ektsili\u2019.<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">Jump\u2019\u00e9el ba\u2019al unaj u beeta\u2019al ti\u2019 ts\u2019aaj p\u00e9ektsilile\u2019 a ketik ba\u2019ax oj\u00e9ela\u2019an. Ti\u2019al lelo\u2019, ba\u2019ax unaj beeta\u2019ale\u2019, ma\u2019 u jeel loobilta\u2019al m\u00e1ax k\u2019am loob.<\/span><\/p>\n<p class=\"p7\"><span class=\"s1\"><i>Ba\u2019ax ku p\u00e1ajtal a xak\u2019altik:<\/i><\/span><\/p>\n<ul class=\"ul1\">\n<li class=\"li2\"><span class=\"s3\"><\/span><span class=\"s1\">Dart Center for Journalism and Trauma <\/span>\n<ul class=\"ul1\">\n<li class=\"li8\"><span class=\"s4\"><a rel=\"noopener\" target=\"_blank\" href=\"https:\/\/dartcenter.org\/sites\/default\/files\/en_tnj_0.pdf\"><span class=\"s5\">Tragedies &amp; Journalists a guide for more effective coverage<\/span><\/a><\/span><\/li>\n<li class=\"li8\"><span class=\"s4\"><a rel=\"noopener\" target=\"_blank\" href=\"https:\/\/dartcenter.org\/ochberg-fellowship-guidelines\"><span class=\"s5\">Ochberg Fellowship Guidelines<\/span><\/a><\/span><\/li>\n<li class=\"li8\"><span class=\"s4\"><a rel=\"noopener\" target=\"_blank\" href=\"https:\/\/dartcenter.org\/content\/covering-breaking-news-interviewing-victims-and-survivors\"><span class=\"s5\">Covering Breaking News: Interviewing Victims and Survivors<\/span><\/a><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li class=\"li8\"><span class=\"s6\"><a rel=\"noopener\" target=\"_blank\" href=\"https:\/\/www.cejil.org\/sites\/default\/files\/legacy_files\/Manual-sobre-perspectiva-psicosocial-en-la-investigacion-de-dh_0.pdf\"><span class=\"s5\">Investigar derechos humanos desde la perspectiva psicosocial, Carlos M. Berist\u00e1in<\/span><\/a><\/span><\/li>\n<li class=\"li9\"><span class=\"s6\"><a rel=\"noopener\" target=\"_blank\" href=\"http:\/\/www.archivo.fnpi.org\/consultorio-etico\/consultorio\/\"><span class=\"s5\">El consultorio \u00e9tico del doctor Javier Dar\u00edo Restrepo<\/span><\/a><\/span><\/li>\n<\/ul>\n<h4 class=\"p7\"><span class=\"s1\"><b>Ku p\u00e1ajtal a xokik<\/b><\/span><\/h4>\n<p class=\"p9\"><span class=\"s7\"><a href=\"https:\/\/gijn.org\/2020\/03\/25\/como-lidiar-con-el-trauma-al-reportear-sobre-covid-19\/\"><i>C\u00f3mo lidiar con el trauma al reportear sobre COVID-19<\/i><\/a><\/span><\/p>\n<p class=\"p9\"><span class=\"s7\"><a href=\"https:\/\/gijn.org\/2019\/10\/30\/consejos-para-reportear-historias-sobre-victimas-de-abuso-infantil\/\"><i>Consejos para reportear historias sobre v\u00edctimas de abuso infantil<\/i><\/a><\/span><\/p>\n<p class=\"p10\"><span class=\"s7\"><a href=\"https:\/\/gijn.org\/2021\/01\/15\/conoce-el-help-desk-de-gijn-en-espanol-un-servicio-de-asistencia-para-periodistas\/\"><i>Conoce el Help Desk de GIJN en espa\u00f1ol, un servicio de asistencia para periodistas<\/i><\/a><\/span><\/p>\n<hr \/>\n<p class=\"p7\"><span class=\"s1\"><a href=\"https:\/\/gijn.org\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/marcela-turati-profile-Copy-768x762-1.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"wp-image-325541 alignleft\" src=\"https:\/\/gijn.org\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/marcela-turati-profile-Copy-768x762-1.jpg\" alt=\"\" width=\"129\" height=\"128\" srcset=\"https:\/\/gijn.org\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/marcela-turati-profile-Copy-768x762-1.jpg 768w, https:\/\/gijn.org\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/marcela-turati-profile-Copy-768x762-1-336x333.jpg 336w, https:\/\/gijn.org\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/marcela-turati-profile-Copy-768x762-1-140x140.jpg 140w, https:\/\/gijn.org\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/marcela-turati-profile-Copy-768x762-1-60x60.jpg 60w\" sizes=\"auto, (max-width: 129px) 100vw, 129px\" \/><\/a> <a rel=\"noopener\" target=\"_blank\" href=\"https:\/\/twitter.com\/marcelaturati\"><span class=\"s8\"><b>Marcela Turati<\/b><\/span><\/a> junt\u00faul xts\u2019\u00e1a p\u00e9ektsil ku meyaj tu juunal y\u00e9etel u m\u00faul chu\u2019unsmaj molay xma\u2019 bo\u2019olil <a href=\"https:\/\/gijn.org\/member\/quinto-elemento-lab-mexico\/\"><span class=\"s8\">Quinto Elemento Lab<\/span><\/a><span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0 <\/span>ti\u2019al u beeta\u2019al mexicano xaak\u2019al p\u00e9ektsil, bey xan ti\u2019 u beelil internet <a rel=\"noopener\" target=\"_blank\" href=\"https:\/\/adondevanlosdesaparecidos.org\/\"><span class=\"s8\">\u00bfAd\u00f3nde van los desaparecidos?<\/span><\/a> Turatie\u2019 k\u2019aj\u00f3ola\u2019an y\u00f3ok\u2019lal meyaj ku beetik y\u00f3ok\u2019lal m\u00e1ako\u2019ob saatalo\u2019ob, beeta\u2019ab u sa\u2019atalo\u2019ob u k\u00edinsa\u2019al y\u00e1ab m\u00e1ako\u2019ob ku bino\u2019ob t\u00e1anxelil m\u00e9ek\u2019tan lu\u2019umo\u2019ob y\u00e9etel u m\u00faul mu\u2019ukul m\u00e1ako\u2019ob.<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Mina\u2019an mixba\u2019al jets\u2019a\u2019an y\u00f3ok\u2019lal bix unaj u k\u2019\u00e1ata\u2019al u chi\u2019 m\u00e1ax loobilta\u2019an wa kuxlaj ti\u2019 noj loobil yaan ba\u2019ax u yil y\u00e9etel pa\u2019muuk\u2019, kiinsaj, u noj k\u2019astal ba\u2019alo\u2019ob wa loob. Junjunp\u2019\u00e9elil jela\u2019antak, yaan u talamilo\u2019ob y\u00e9etel u yutsil wa u k\u2019aasilo\u2019obi\u2019.<\/p>\n","protected":false},"author":3031154,"featured_media":316921,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_price":"","_stock":"","_tribe_ticket_header":"","_tribe_default_ticket_provider":"","_tribe_ticket_capacity":"0","_ticket_start_date":"","_ticket_end_date":"","_tribe_ticket_show_description":"","_tribe_ticket_show_not_going":false,"_tribe_ticket_use_global_stock":"","_tribe_ticket_global_stock_level":"","_global_stock_mode":"","_global_stock_cap":"","_tribe_rsvp_for_event":"","_tribe_ticket_going_count":"","_tribe_ticket_not_going_count":"","_tribe_tickets_list":"[]","_tribe_ticket_has_attendee_info_fields":false,"republication-tracker-tool-hide-widget":false,"footnotes":"","_tec_slr_enabled":"","_tec_slr_layout":""},"categories":[23242],"tags":[2607,9857,11346,9329,10983,1336,4870,1148,9612,9330,8584,9978,8439,8715,1149,8758],"gijn_topic":[19104],"series":[],"gijn_language":[17804],"gijn_region":[],"class_list":["post-367281","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-informes","tag-america-latina","tag-comunidades-indigenas","tag-la-jornada-maya","tag-lenguas-indigenas","tag-maya-yucateco","tag-mexico","tag-periodismo","tag-periodismo-de-investigacion","tag-periodismo-desde-las-regiones","tag-periodismo-en-lenguas","tag-periodismo-en-pandemia","tag-periodismo-etico","tag-periodismo-independiente","tag-periodismo-innovador","tag-periodismo-investigativo","tag-red-global-de-periodismo-de-investigacion","gijn_topic-noticias-y-analisis-yua","gijn_language-yua-yua"],"acf":[],"ticketed":false,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/gijn.org\/yua\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/367281","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/gijn.org\/yua\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/gijn.org\/yua\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/gijn.org\/yua\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3031154"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/gijn.org\/yua\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=367281"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/gijn.org\/yua\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/367281\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/gijn.org\/yua\/wp-json\/wp\/v2\/media\/316921"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/gijn.org\/yua\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=367281"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/gijn.org\/yua\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=367281"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/gijn.org\/yua\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=367281"},{"taxonomy":"gijn_topic","embeddable":true,"href":"https:\/\/gijn.org\/yua\/wp-json\/wp\/v2\/gijn_topic?post=367281"},{"taxonomy":"series","embeddable":true,"href":"https:\/\/gijn.org\/yua\/wp-json\/wp\/v2\/series?post=367281"},{"taxonomy":"gijn_language","embeddable":true,"href":"https:\/\/gijn.org\/yua\/wp-json\/wp\/v2\/gijn_language?post=367281"},{"taxonomy":"gijn_region","embeddable":true,"href":"https:\/\/gijn.org\/yua\/wp-json\/wp\/v2\/gijn_region?post=367281"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}