{"id":341864,"date":"2021-07-01T10:54:01","date_gmt":"2021-07-01T14:54:01","guid":{"rendered":"https:\/\/gijn.org\/?p=341864"},"modified":"2023-06-25T07:32:04","modified_gmt":"2023-06-25T11:32:04","slug":"okbal-xma-sajkilil-bix-jeel-u-tsaabal-kajooltbil-xaakalil-meyaj-ku-beetaal-ichil-maasewal-kaajoob","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/gijn.org\/yua\/uncategorized-yua\/okbal-xma-sajkilil-bix-jeel-u-tsaabal-kajooltbil-xaakalil-meyaj-ku-beetaal-ichil-maasewal-kaajoob\/","title":{"rendered":"Okbal xma\u2019 sajkilil: bix je\u2019el u ts\u2019a\u2019abal k\u2019aj\u00f3oltbil xaak\u2019alil meyaj ku beeta\u2019al ichil m\u00e1asewal kaajo\u2019ob"},"content":{"rendered":"<p><em>Este texto ha sido traducido al <span style=\"font-weight: 400\">K\u2019iintsil &#8211; M<\/span>aya Yucateco. La traducci\u00f3n es resultado de una colaboraci\u00f3n con el peri\u00f3dico <a rel=\"noopener\" target=\"_blank\" href=\"https:\/\/www.lajornadamaya.mx\/k'iintsil\/175183\/okbal-xma-sajkilil-bix-je-el-u-ts-a-abal-k-ajooltbil-xaak-alil-meyaj-ku-beeta-al-ichil-maasewal-kaajo-ob\">La Jornada Maya.<\/a><\/em><\/p>\n<div id=\"attachment_317441\" style=\"width: 781px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/gijn.org\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/amazonia.jpeg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" aria-describedby=\"caption-attachment-317441\" class=\"wp-image-317441 size-full\" src=\"https:\/\/gijn.org\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/amazonia-1170x780.jpeg\" alt=\"\" width=\"771\" height=\"514\" srcset=\"https:\/\/gijn.org\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/amazonia-1170x780.jpeg 1170w, https:\/\/gijn.org\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/amazonia-336x224.jpeg 336w, https:\/\/gijn.org\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/amazonia-771x514.jpeg 771w, https:\/\/gijn.org\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/amazonia-768x512.jpeg 768w, https:\/\/gijn.org\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/amazonia-1536x1024.jpeg 1536w, https:\/\/gijn.org\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/amazonia-2048x1365.jpeg 2048w\" sizes=\"auto, (max-width: 771px) 100vw, 771px\" \/><\/a><p id=\"caption-attachment-317441\" class=\"wp-caption-text\">Oochel: Pexels<\/p><\/div>\n<p><span style=\"font-weight: 400\">Am\u00e9rica Latinae\u2019 junx\u00e9et\u2019 lu\u2019um jach jela\u2019an. M\u00e1asewal kaajo\u2019ob u ye\u2019esajil. Kitak u ts\u2019a\u2019abal k\u2019aj\u00f3oltbil p\u00e9ektsilo\u2019obe\u2019, k\u2019a\u2019ana\u2019an u s\u00e1asilkunta\u2019al ba\u2019ax yaan tu paach u kuxtalo\u2019ob y\u00e9etel u talamil u k\u2019ajla\u2019ayilo\u2019ob. M\u00faul meyaj ichil m\u00e1asewal aj ts\u2019ajp\u00e9ektsilo\u2019obe\u2019 jach k\u2019a\u2019ana\u2019an le k\u2019iin ku beeta\u2019al xaak\u2019al y\u00f3ok\u2019lal ba\u2019alo\u2019ob loobiltiko\u2019ob; bey xan k\u2019a\u2019ana\u2019an u tukulta\u2019al buka\u2019aj k\u2019iin k\u2019aab\u00e9et ti\u2019al u yoksikub\u00e1aj m\u00e1ak ichil u jajililo\u2019ob.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400\">Bejla\u2019e\u2019 k\u2019a\u2019ana\u2019an u tukulta\u2019al m\u00e1axo\u2019ob ts\u2019\u00e1aik p\u00e9ektsilil y\u00f3ok\u2019lal m\u00e1asewal kaajo\u2019ob y\u00e9etel bix u beetiko\u2019ob. Bey u tukultik Sasil S\u00e1nchez Chan u x ajts\u2019\u00edibil K\u2019intsil (maaya t\u2019aan) ti\u2019al <a rel=\"noopener\" target=\"_blank\" href=\"http:\/\/www.lajornadamaya.mx\/\">La Jornada Maya<\/a> ku j\u00f3ok\u2019ol tu petenil Yucat\u00e1n, M\u00e9xico, junt\u00faul u\u2019ulab ti\u2019 u ts\u2019ook meyajil <a href=\"https:\/\/gijn.org\/tag\/charlas-gijn\/\">#charlasCIJN<\/a>. Te\u2019el s\u00fautuka\u2019, ajts\u2019aajp\u00e9ektsilo\u2019ob t\u00e1an u jo\u2019olintiko\u2019ob k\u2019a\u2019ana\u2019an meyajil xaak\u2019al <a rel=\"noopener\" target=\"_blank\" href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=s_PMoaUL5P4\">ichil m\u00e1asewal kaajo\u2019obe\u2019, tu tsolajo\u2019ob bix t\u00e1an u beetiko\u2019ob meyaj yaan ba\u2019ax u yil y\u00e9etel u muk\u2019yaj m\u00e1asewal kaajo\u2019ob, ku ye\u2019esiko\u2019ob talamil y\u00e9etel bix je\u2019el u k\u2019aj\u00f3olta\u2019al tul\u00e1ak\u2019 tu\u2019uxo\u2019obe\u2019.<\/a><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400\">S\u00e1nchez Chane\u2019 u yoksjmaj \u00f3oltmaj \u201c ajts\u2019aajp\u00e9ektsilo\u2019obe\u2019 unaj k j\u00f3ok\u2019sik p\u00e9ektsilo\u2019ob t kaajalo\u2019on y\u00e9etel unaj kjets\u2019ik bix k k\u2019aba\u2019atikb\u00e1aj\u201d. Jump\u2019\u00e9el ba\u2019al ku k\u00faulpachkunsik ts\u2019aajp\u00e9ektsilo\u2019ob ku t\u2019aano\u2019ob y\u00f3ok\u2019lal le ba\u2019alo\u2019oba\u2019 bey t\u00e1anxelilo\u2019obe\u2019, bey t\u00fauno\u2019 ku ye\u2019esiko\u2019ob ch\u00e9en w\u00e1a ba\u2019ax suuk u ye\u2019esa\u2019al ti\u2019 le miatsilo\u2019obo\u2019. \u201cLe k\u2019iin t\u00e1anxelil m\u00e1ak ku t\u2019aan t \u00f3ok\u2019lale\u2019, yaan k\u2019iine\u2019 ma\u2019 chuka\u2019an ba\u2019ax ku ye\u2019esiki\u2019 mix chuka\u2019an ba\u2019ax ku ya\u2019alik ti\u2019al u p\u00e1ajtal u ma\u2019alob k\u2019aj\u00f3olta\u2019al ba\u2019ax ku y\u00fauchuli\u2019\u201d.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400\">U m\u00fauch\u2019ul meyaj Edilma Palma, Agenda Propiae\u2019, p\u00e1ajtchaj u meyajtik le ba\u2019alo\u2019oba\u2019 y\u00e9etel m\u00fauch\u2019 meyaj <a rel=\"noopener\" target=\"_blank\" href=\"https:\/\/www.agendapropia.co\/content\/%C3%BAnete-la-red-tejiendo-historias\">Tejiendo Historias<\/a>. Te\u2019elo\u2019 ti\u2019 ku m\u00faul meyaj m\u00e1asewal ajts\u2019aajp\u00e9ektsilo\u2019ob y\u00e9etel le ma\u2019 m\u00e1asewalo\u2019obo\u2019, tak u tukulta\u2019al ba\u2019ax meyajilo\u2019ob kun beetbil. Ba\u2019ax ku kaxta\u2019ale\u2019 u beeta\u2019al \u201cm\u00faul meyajil ts\u2019aajp\u00e9ektsilo\u2019ob ichil jejel\u00e1as miatsilo\u2019ob\u201d tu\u2019ux le ajts\u2019aajp\u00e9ektsilo\u2019obo\u2019 ku meyajtiko\u2019ob jump\u2019\u00e9elili\u2019 k\u2019ajla\u2019ay ti\u2019al u ma\u2019alob xak\u2019altiko\u2019ob. Bey t\u00fauno\u2019 ku mu\u2019uch\u2019ul u kuxtal kaajo\u2019ob y\u00e9etel bix u y\u00fauchul u meyajil ts\u2019aajp\u00e9ektsilil k k\u2019aj\u00f3olmaj.<\/span><\/p>\n<div id=\"attachment_317480\" style=\"width: 781px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/gijn.org\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/Indigenas-scaled.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" aria-describedby=\"caption-attachment-317480\" class=\"wp-image-317480 size-full\" src=\"https:\/\/gijn.org\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/Indigenas-1170x439.jpg\" alt=\"\" width=\"771\" height=\"289\" srcset=\"https:\/\/gijn.org\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/Indigenas-1170x439.jpg 1170w, https:\/\/gijn.org\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/Indigenas-336x126.jpg 336w, https:\/\/gijn.org\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/Indigenas-771x290.jpg 771w, https:\/\/gijn.org\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/Indigenas-768x288.jpg 768w, https:\/\/gijn.org\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/Indigenas-1536x577.jpg 1536w, https:\/\/gijn.org\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/Indigenas-2048x769.jpg 2048w\" sizes=\"auto, (max-width: 771px) 100vw, 771px\" \/><\/a><p id=\"caption-attachment-317480\" class=\"wp-caption-text\">Oochel ch\u2019aba\u2019an ti\u2019 meyaj \u201cEllas luchan\u201d u ti\u2019al Ojo P\u00fablico.<\/p><\/div>\n<h4><b>U xu\u2019ulsa\u2019al paternalismo ti\u2019 bix u beeta\u2019al u meyajil ts\u2019aap\u00e9ektsil<\/b><\/h4>\n<p><span style=\"font-weight: 400\">K ojel ba\u2019atel ku beetik m\u00e1asewal kaajo\u2019obe\u2019 yaan ba\u2019ax u yil y\u00e9etel u kalaantik u lu\u2019umo\u2019ob, ba\u2019ale\u2019, t\u00e1an w\u00e1aj k u\u2019uyiko\u2019ob tu jaajil ti\u2019al k y\u00e9eyik ba\u2019ax \u00f3ok\u2019lal kun \u00fauchuk t\u2019aan.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400\">Ti\u2019 m\u00fauch\u2019ul meyaj ichil Tejiendo Historiase\u2019, ku tsikbalta\u2019al meyajo\u2019ob y\u00f3ok\u2019lal extractivismo y\u00e9etel bix u loobiltik kaajo\u2019ob; te\u2019 u ts\u2019ookil winalo\u2019oba\u2019 jach t\u00e1an u tukulta\u2019al y\u00f3ok\u2019lal bix kun ya\u2019abchajak le meyajo\u2019oba\u2019 tumen yaan u k\u00e1ajal u p\u00e9ek taak\u2019in. Bey xan, yaan takpool y\u00f3ok\u2019lal bix u mixba\u2019alkunsa\u2019al u p\u00e1ajtalilo\u2019ob kaaj, bix u loobilta\u2019alo\u2019ob y\u00f3ok\u2019lal u k\u2019\u00e9expajal yooxol y\u00f3ok\u2019olkaab, u yantal jantbil ba\u2019alo\u2019ob, bix u bin u sa\u2019atal u t\u2019aano\u2019ob. Colombiae\u2019 yaan xan ba\u2019atel ts\u2019ombail.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400\">Ichil Ojo P\u00fablico, jump\u2019peel ts\u2019aajp\u00e9ektsilil peruanoe\u2019, tu t\u00e1akmuk\u2019to\u2019ob jump\u2019eel m\u00faul meyaj. \u201c T ka\u2019ansaj m\u00e1asewal ajts\u2019aajp\u00e9ektsilo\u2019ob ti\u2019 jejel\u00e1as kaajo\u2019ob, le ka\u2019aj k\u00e1aj le noj k\u2019oja\u2019anilo\u2019 ka\u2019aj suunajo\u2019ob tu kaajalo\u2019ob\u201d, tu tsolaj junt\u00faul u xjo\u2019olp\u00f3opil Nelly Luna. Lela tu beetaj u jets\u2019ik u tuukulo\u2019ob y\u00f3ok\u2019lal ba\u2019alo\u2019ob loobiltiko\u2019ob: \u201cu meyajta\u2019al taak\u2019in y\u00e9etel loob ku y\u00fauchul y\u00f3ok\u2019lal meyajo\u2019ob ma\u2019 uts u beeta\u2019ali\u2019\u201d. Jump\u2019\u00e9el ba\u2019ax jach k\u2019a\u2019ana\u2019an ch\u2019a\u2019achibta\u2019ab tumen le xts\u2019aajp\u00e9ektsilila\u2019, tu winalilo\u2019ob jach ts\u2019aat\u00e1anta\u2019ab nojkaja\u2019anil y\u00f3ok\u2019olkaab tumen jala\u2019achilo\u2019obe\u2019, lu\u2019umo\u2019obe\u2019 p\u2019\u00e1ato\u2019ob tu k\u2019ab loobil.<\/span><\/p>\n<div class=\"oembed-container\"><iframe loading=\"lazy\" title=\"Periodismo de Investigaci\u00f3n en Comunidades Ind\u00edgenas #CharlasGIJN\" width=\"500\" height=\"281\" src=\"https:\/\/www.youtube.com\/embed\/s_PMoaUL5P4?feature=oembed\" frameborder=\"0\" allow=\"accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share\" referrerpolicy=\"strict-origin-when-cross-origin\" allowfullscreen><\/iframe><\/div>\n<p><span style=\"font-weight: 400\">Ku paajtal a wilik u tsikbal te\u2019el cha\u2019anil ka\u2019analo\u2019.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400\">Le ja\u2019ab m\u00e1aniko\u2019 Lunae\u2019 tu jo\u2019olintaj <a rel=\"noopener\" target=\"_blank\" href=\"https:\/\/ojo-publico.com\/1762\/ellas-luchan-historias-de-resistencia\">Ellas luchan: historias de resistencia<\/a>, jump\u2019\u00e9el meyaj tu\u2019ux tu ts\u2019aj k\u2019aj\u00f3oltbil bix loobilta\u2019abik m\u00e1asewal ko\u2019olelo\u2019ob ti\u2019 jo\u2019op\u2019\u00e9el m\u00e9ek\u2019tanlu\u2019umo\u2019ob y\u00f3ok\u2019lal noj k\u2019oja\u2019anil, ma\u2019 ch\u00e9en ti\u2019 bix u n\u00e1ajaltiko\u2019ob taak\u2019ini\u2019, bey xan ti\u2019 ba\u2019ax u tukultmaj u beetiko\u2019ob. Ichil ba\u2019ax tu yilo\u2019obe\u2019 ya\u2019abchaj bix u pe\u2019ech\u2019el ko\u2019olelo\u2019ob.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400\">\u00a0\u201cTsikbalnajo\u2019on y\u00e9etelo\u2019ob y\u00e9etel t payalt\u2019antaj artistaob ku m\u00faul meyajo\u2019ob y\u00e9etel le kaajo\u2019obo\u2019 ti\u2019al u ma\u2019alob ya\u2019aliko\u2019ob le k\u2019a\u2019am t\u2019aana\u2019, ku tsolik.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400\">\u201cTsikbal ku beetik ts\u2019aajp\u00e9ektsil tu\u2019ux ku beetik u t\u2019aan m\u00e1asewal kaajo\u2019ob bey tu muk\u2019yajo\u2019ob y\u00e9etel paternalista paakate\u2019 unaj u j\u00e1awal\u201d bey u ya\u2019alik Luna. U k\u00faulpachile\u2019, le meyaja\u2019 j\u00e9ets\u2019 y\u00f3ok\u2019ol bix u mantats\u2019 ba\u2019atel ko\u2019olelo\u2019ob \u201cti\u2019al u j\u00f3ok\u2019olo\u2019ob t\u00e1anil y\u00e9etel tuukulilo\u2019ob meyaj\u00a0 wa ba\u2019alo\u2019ob ku muk\u2019yajtiko\u2019ob tu kaajalo\u2019ob\u201d.<\/span><\/p>\n<h4><b>K\u2019\u00e1at chi\u2019 xma\u2019 sajkilil, suunako\u2019on k\u2019ambe\u2019entsililo\u2019on<\/b><\/h4>\n<p><span style=\"font-weight: 400\">Jejel\u00e1as bix u beeta\u2019al, ba\u2019ale\u2019 k\u2019a\u2019ana\u2019an k oj\u00e9eltik ti\u2019 m\u00e1ax taak tsikbaltiko\u2019ob ba\u2019ax xak\u2019altik. Sasil S\u00e1nchez Chane\u2019 ku t\u00e1ak\u2019muk\u2019tik\u00a0 ts\u2019aap\u00e9ektsil ich maaya t\u2019aane\u2019 xi\u2019ik tu ts\u2019u\u2019, kitak tu kaajal ti\u2019al u kaajal, ka\u2019aj ts\u2019a\u2019abak p\u00e9ektsil tu\u2019ux ku s\u00edijil, u ch\u00edikulale\u2019 Iv\u00e1n Castaneirae\u2019 junt\u00faul ch\u2019a\u2019aj oochel y\u00e9etel videasta ku t\u00e1akmuk\u2019tik meyaj Ojos de Tierra, tu kaxtaj bix u beetik k\u2019ajla\u2019ay ku p\u00editm\u00e1ansik kaajo\u2019ob y\u00e9etel oochelo\u2019ob.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400\">U ya\u2019abil meyaj y\u00f3ok\u2019lal u paajtalil w\u00edinik y\u00e9etel m\u00e1asewal kaajo\u2019obe\u2019, tu beetaj u k\u2019amik kaambal tu tsolajto\u2019on ti\u2019 le tsikbala\u2019. U ch\u00edikulale\u2019 \u201cmix junt\u00e9en unaj kn\u00e1ats\u2019al ti\u2019al k a\u2019alik t\u00e1an kt\u2019aan y\u00f3ok\u2019lal w\u00e1a m\u00e1ax\u201d. Ul\u00e1ak\u2019 ba\u2019ax suuk u beetik jts\u2019aajp\u00e9ektsile\u2019 leti\u2019 le u taaktal u jajkuntik ich kaaj ba\u2019ax ku tukultik \u201clelo\u2019 jump\u2019\u00e9el noj ba\u2019al ma\u2019 ma\u2019alobi\u2019\u201d.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400\">Castaneirae\u2019 ku ya\u2019alik unaj u p\u00e1ajtal u k\u2019a\u2019amal tul\u00e1akal le ba\u2019ax ku p\u00e1ajatale\u2019, k m\u00e1ansik s\u00fautuko\u2019ob y\u00e9etel le m\u00e1ako\u2019obo\u2019, ka\u2019aj t\u00e1akpajako\u2019on ti\u2019 ba\u2019ax ku beetiko\u2019ob. Ba\u2019ale\u2019 unaj s\u00e1asil k tuukul ti\u2019al ma\u2019 ktukultik ba\u2019ax ma\u2019 unaji\u2019. \u201cMa\u2019 u tu\u2019ubulto\u2019on yaan m\u00e1asewal minero\u2019ob y\u00e9etel le ku ch\u2019akiko\u2019ob che\u2019ob ich k\u2019aaxo\u2019, yaano\u2019ob, ma\u2019alob, ma\u2019 kmeyaj a\u2019alik wa tojbe\u2019en ba\u2019ax ku beetiko\u2019obi\u2019\u201d, ku ya\u2019alik.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400\">Ti\u2019al m\u00e1ax ku k\u2019ab\u00e9etkunsiko\u2019ob c\u00e1maro\u2019ob wa microfono\u2019obe\u2019 k\u2019a\u2019ana\u2019an xan u ma\u2019alob tukulta\u2019al ba\u2019ax ku jelpesik u k\u2019ab\u00e9etkunsa\u2019al le ba\u2019alo\u2019oba\u2019, y\u00e1ax t\u00e1anile\u2019, ti\u2019al n\u00e1ach kaajo\u2019ob tu\u2019ux ma\u2019 suuk u yila\u2019al le t\u00faumben nu\u2019ukulo\u2019oba\u2019.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400\">Nelly Lunae\u2019 tu ye\u2019esaj u ch\u00edikulil u jejel\u00e1asil bix u ts\u2019a\u2019abal k\u2019aj\u00f3oltbil p\u00e9ektsilil ti\u2019 video tu beetaj Ojo P\u00fablico y\u00e9etel k\u2019aay Ikon Itan Ikoma [jaaj wa tuus],\u00a0 ku k\u2019a\u2019ayal tumen Wihtner FaGo y\u00e9etel Pablo Salas. U ka\u2019ap\u2019\u00e9el meyaj beeta\u2019an ichil shipibo-konibo t\u2019aan, ti\u2019 discoil rap \u2018Chiqapwan Takisunchis\u2019 [Ko\u2019ox t\u00e1an y\u00e9etel u jaajil], beeta\u2019ab tumen le m\u00fauch\u2019ila\u2019.<\/span><\/p>\n<div class=\"oembed-container\"><iframe loading=\"lazy\" title=\"Ikon Itan Ikoma [Verdad o mentira] - Wihtner FaGo ft. Pablo Salas\" width=\"500\" height=\"281\" src=\"https:\/\/www.youtube.com\/embed\/UUwyG3Oygtw?feature=oembed\" frameborder=\"0\" allow=\"accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share\" referrerpolicy=\"strict-origin-when-cross-origin\" allowfullscreen><\/iframe><\/div>\n<h4><b>Ba\u2019ax ku p\u00e1ajtal u beeta\u2019al t\u00e1anil ti\u2019 k\u00e1atchi\u2019 ichil m\u00e1asewal kaaj<\/b><\/h4>\n<p><span style=\"font-weight: 400\">Castaneirae\u2019 tu tsikbaltaj jejel\u00e1as ba\u2019alo\u2019ob\u00a0 ku p\u00e1ajtal u beeta\u2019al ka\u2019alikil ma\u2019 okok ichil jump\u2019\u00e9el m\u00e1asewal kaaji\u2019.Tul\u00e1akal le ba\u2019alo\u2019oba\u2019 yaan ba\u2019ax u yil y\u00e9etel u k\u2019aj\u00f3olta\u2019al ba\u2019ax u jela\u2019anil ti\u2019 kaaj y\u00e9etel ba\u00e1x \u00f3ok\u2019lal kun t\u2019aanak. Lela\u2019 leti\u2019 le ba\u2019ax tu tsolxikintaja\u2019:<\/span><\/p>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400\"><span style=\"font-weight: 400\">K\u00e1j\u00f3olt u k\u2019ajla\u2019ayil le kaajo\u2019 y\u00e9etel ba\u2019ax talamilo\u2019ob ku p\u00e1ajtal u j\u00e9entantik m\u00e1ak, ma\u2019 tu p\u00e1ajtal a bin je\u2019el tu\u2019uxak wa ma\u2019 a wojel tu\u2019ux ka bini\u2019 mix m\u00e1axo\u2019ob ku t\u00e1akpajalo\u2019obi\u2019.<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400\"><span style=\"font-weight: 400\">Kna\u2019atik tul\u00e1akal ba\u2019ax k ilik y\u00e9etel m\u00e1ax k ilike\u2019, mantats\u2019 t\u00e1an u k\u2019\u00e9expajalo\u2019ob.<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400\"><span style=\"font-weight: 400\">Te\u2019el k\u2019iino\u2019oba\u2019, unaj k tukultik le noj k\u2019oja\u2019anil yaan y\u00f3ok\u2019olkaabo\u2019, unaj k kalaantik ma\u2019 k loobiltik kaaj.<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400\"><span style=\"font-weight: 400\">Unaj k je\u2019ek\u2019abtik k tuukul ti\u2019al k u\u2019uyik ba\u2019alo\u2019ob ma\u2019 suuk k u\u2019utik ti\u2019 occidental miatsili\u2019.<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400\"><span style=\"font-weight: 400\">K k\u2019aj\u00f3oltik a\u2019almaj t\u2019aano\u2019ob weyilo\u2019obe\u2019 y\u00e9etel t\u00e1anxelil no\u2019oj lu\u2019umo\u2019ob ku ch\u00edimpoltik u p\u00e1ajtalilo\u2019ob.<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400\"><span style=\"font-weight: 400\">\u00c1antab\u00e1aj y\u00e9etel ajts\u2019aajp\u00e9ektsilo\u2019ob w\u00e1a m\u00e1ako\u2019ob\u00a0 kaja\u2019ano\u2019ob te\u2019el kaajo\u2019, bey xan y\u00e9etel m\u00e1ako\u2019ob y\u00e1ax meyanaja\u2019ano\u2019ob te\u2019elo\u2019.<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<p><span style=\"font-weight: 400\">Oochel ch\u2019aba\u2019an ti\u2019 junt\u00faul chan paal tu kaajil Jurubir\u00e1 ti\u2019 Golfo ti\u2019 Tribug\u00e1. U yoochel Ivan Castaneira.<\/span><\/p>\n<div id=\"attachment_317481\" style=\"width: 781px\" class=\"wp-caption alignnone\"><a href=\"https:\/\/gijn.org\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/nuqui-13.jpeg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" aria-describedby=\"caption-attachment-317481\" class=\"wp-image-317481 size-full\" src=\"https:\/\/gijn.org\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/nuqui-13-1170x780.jpeg\" alt=\"Oochel ch\u2019aba\u2019an ti\u2019 junt\u00faul chan paal tu kaajil Jurubir\u00e1 ti\u2019 Golfo ti\u2019 Tribug\u00e1. U yoochel Ivan Castaneira.\" width=\"771\" height=\"514\" srcset=\"https:\/\/gijn.org\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/nuqui-13-1170x780.jpeg 1170w, https:\/\/gijn.org\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/nuqui-13-336x224.jpeg 336w, https:\/\/gijn.org\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/nuqui-13-771x514.jpeg 771w, https:\/\/gijn.org\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/nuqui-13-768x512.jpeg 768w, https:\/\/gijn.org\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/nuqui-13.jpeg 1500w\" sizes=\"auto, (max-width: 771px) 100vw, 771px\" \/><\/a><p id=\"caption-attachment-317481\" class=\"wp-caption-text\">La comunidad de Jurubir\u00e1 es una de las que pertenecen al Golfo de Tibug\u00e1 y los pescadores de esta comunidad pertenecen a la organizaci\u00f3n de pescadores artesanales que luchan por que su mar no se invadido por los barcos de pesca industrial.<\/p><\/div>\n<p><span style=\"font-weight: 400\">U ts\u2019ooke\u2019, Sasil Sanchez Chane\u2019 ku k\u2019a\u2019ajsik \u201c k\u2019a\u2019ana\u2019an k t\u2019ubsik ba\u2019ax k ojel, k jel beetik ba\u2019alo\u2019ob, jel tukultikb\u00e1aj y\u00e9etel u je\u2019ek\u2019apajal ktuukul ti\u2019al k \u00e9ejentik yaan ul\u00e1ak\u2019 bix je\u2019el u tsikbalta\u2019al ba\u2019alo\u2019obe\u2019\u201d. Bey t\u00fauno\u2019 unaj kna\u2019atik ti\u2019al u beeta\u2019al xaak\u2019al ichil m\u00e1asewal kaajo\u2019obe\u2019 ka\u2019at\u00e9en muk\u2019yaj, ka\u2019ap\u2019\u00e9el bix u pakta\u2019al ba\u2019alo\u2019ob.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400\">Ku p\u00e1ajtal a wilik tsikbal ta\u2019aka\u2019ab y\u00f3ok\u2019lal <\/span><span style=\"font-weight: 400\">periodismo de investigaci\u00f3n en comunidades ind\u00edgenas te\u2019ela\u2019.<\/span><\/p>\n<hr \/>\n<p><i><span style=\"font-weight: 400\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignleft\" src=\"https:\/\/gijn.org\/wp-content\/uploads\/2020\/10\/Captura-de-Pantalla-2020-10-21-a-las-9.20.59-p.-m.-336x271.png\" width=\"171\" height=\"138\" \/>Mar\u00eda Laura Chang junt\u00faul xts\u2019aajp\u00e9ektsil venezolana ku meyaj tu juunal, kaja\u2019an Buenos Aires. T\u00e1aj kaambalnaja\u2019an ti\u2019 meyajo\u2019ob yaan ba\u2019ax u yil y\u00e9etel u p\u00e1ajtalilo\u2019ob w\u00edinik, toj \u00f3olalil u yantal mejen paalal y\u00e9etel u bin m\u00e1ak kajtal tul\u00e1ak\u2019 tu\u2019ux. Bejlae\u2019 oka\u2019an meyaj ichil m\u00fauch\u2019 ku k\u2019aba\u2019atik Chicas Poderosas, u ts\u2019aamaj u y\u00f3ol ti\u2019al u t\u00e1akmuk\u2019tik xaak\u2019alil meyaj ichil noj lu\u2019umo\u2019ob y\u00e9tel m\u00faul meyaj.\u00a0<\/span><\/i><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Am\u00e9rica Latinae\u2019 junx\u00e9et\u2019 lu\u2019um jach jela\u2019an. M\u00e1asewal kaajo\u2019ob u ye\u2019esajil. Kitak u ts\u2019a\u2019abal k\u2019aj\u00f3oltbil p\u00e9ektsilo\u2019obe\u2019, k\u2019a\u2019ana\u2019an u s\u00e1asilkunta\u2019al ba\u2019ax yaan tu paach u kuxtalo\u2019ob y\u00e9etel u talamil u k\u2019ajla\u2019ayilo\u2019ob. M\u00faul meyaj ichil m\u00e1asewal aj ts\u2019ajp\u00e9ektsilo\u2019obe\u2019 jach k\u2019a\u2019ana\u2019an le k\u2019iin ku beeta\u2019al xaak\u2019al y\u00f3ok\u2019lal ba\u2019alo\u2019ob loobiltiko\u2019ob; bey xan k\u2019a\u2019ana\u2019an u tukulta\u2019al buka\u2019aj k\u2019iin k\u2019aab\u00e9et ti\u2019al u yoksikub\u00e1aj m\u00e1ak ichil u jajililo\u2019ob.<\/p>\n","protected":false},"author":3031154,"featured_media":317441,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_price":"","_stock":"","_tribe_ticket_header":"","_tribe_default_ticket_provider":"","_tribe_ticket_capacity":"0","_ticket_start_date":"","_ticket_end_date":"","_tribe_ticket_show_description":"","_tribe_ticket_show_not_going":false,"_tribe_ticket_use_global_stock":"","_tribe_ticket_global_stock_level":"","_global_stock_mode":"","_global_stock_cap":"","_tribe_rsvp_for_event":"","_tribe_ticket_going_count":"","_tribe_ticket_not_going_count":"","_tribe_tickets_list":"[]","_tribe_ticket_has_attendee_info_fields":false,"republication-tracker-tool-hide-widget":false,"footnotes":"","_tec_slr_enabled":"","_tec_slr_layout":""},"categories":[],"tags":[5951,9449,10981,10979,10976,9329,10975,10983,10982,10980,10978,9708,10977],"gijn_topic":[],"series":[],"gijn_language":[17804],"gijn_region":[],"class_list":["post-341864","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","tag-indigenous","tag-indigenous-languages","tag-investigative-journalism-in-indigenous-languages","tag-kiintsil","tag-lengua-maya","tag-lenguas-indigenas","tag-maya","tag-maya-yucateco","tag-mayan-language","tag-native","tag-native-languages","tag-sasil-sanchez-chan","tag-yucatan","gijn_language-yua-yua"],"acf":[],"ticketed":false,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/gijn.org\/yua\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/341864","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/gijn.org\/yua\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/gijn.org\/yua\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/gijn.org\/yua\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3031154"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/gijn.org\/yua\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=341864"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/gijn.org\/yua\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/341864\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/gijn.org\/yua\/wp-json\/wp\/v2\/media\/317441"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/gijn.org\/yua\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=341864"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/gijn.org\/yua\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=341864"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/gijn.org\/yua\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=341864"},{"taxonomy":"gijn_topic","embeddable":true,"href":"https:\/\/gijn.org\/yua\/wp-json\/wp\/v2\/gijn_topic?post=341864"},{"taxonomy":"series","embeddable":true,"href":"https:\/\/gijn.org\/yua\/wp-json\/wp\/v2\/series?post=341864"},{"taxonomy":"gijn_language","embeddable":true,"href":"https:\/\/gijn.org\/yua\/wp-json\/wp\/v2\/gijn_language?post=341864"},{"taxonomy":"gijn_region","embeddable":true,"href":"https:\/\/gijn.org\/yua\/wp-json\/wp\/v2\/gijn_region?post=341864"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}