{"id":530028,"date":"2022-03-08T09:16:48","date_gmt":"2022-03-08T14:16:48","guid":{"rendered":"https:\/\/gijn.org\/?p=530028"},"modified":"2024-01-24T05:20:14","modified_gmt":"2024-01-24T10:20:14","slug":"savas-suclarini-arastirmak-icin-15-ipucu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/gijn.org\/tr\/kaynak\/savas-suclarini-arastirmak-icin-15-ipucu\/","title":{"rendered":"Sava\u015f Su\u00e7lar\u0131n\u0131 Ara\u015ft\u0131rmak \u0130\u00e7in 15 \u0130pucu"},"content":{"rendered":"

Edit\u00f6r\u00fcn Notu: Uluslararas\u0131 Ceza Mahkemesi ba\u015fsavc\u0131s\u0131, bu hafta Rusya-Ukrayna sava\u015f\u0131nda olas\u0131 sava\u015f su\u00e7lar\u0131na ili\u015fkin soru\u015fturma ba\u015flatmak i\u00e7in \u201cmakul bir temel\u201d oldu\u011funa karar verdi\u011fini\u00a0duyurdu.<\/a><\/p>\n

\u00c7at\u0131\u015fma ihlallerini bildirmek, a\u00e7\u0131k kaynak habercilik teknikleri sayesinde art\u0131k daha kolay hale geldi. Cep telefonlar\u0131ndaki \u00e7ok geli\u015fmi\u015f kameralar sayesinde, sava\u015fanlar\u0131n kendilerinin sosyal medyaya ve \u00e7evrim i\u00e7i olarak di\u011fer sitelere y\u00fckledikleri dijital medya i\u00e7erikleri art\u0131k \u00e7ok y\u00fcksek \u00e7\u00f6z\u00fcn\u00fcrl\u00fc\u011fe sahip oluyor. Bunu, \u00e7evrim i\u00e7i olarak s\u0131k\u0131\u015fan veri y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131n\u0131 g\u00f6zden ge\u00e7irmenize olanak tan\u0131yan y\u00fcksek kaliteli uydu g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri de sa\u011fl\u0131yor ve bu durumu dijital ara\u00e7larla birle\u015ftirin ve muhabirlerin g\u00fcc\u00fcyle, sava\u015f su\u00e7lar\u0131n\u0131 meydana gelirken ara\u015ft\u0131rmak i\u00e7in \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck bir yetene\u011fe sahip olmu\u015f oluyorsunuz.<\/p>\n

Suriye sava\u015f\u0131 bunun ilk testiydi \u2013 o zamanlar insanl\u0131k tarihinde en \u00e7ok belgelenen sava\u015ft\u0131 ve geli\u015fimi ger\u00e7ek zamanl\u0131 olarak \u00e7evrim i\u00e7i olarak izlendi. Benzer bir durum \u015fu anda Ukrayna\u2019da ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor, bu nedenle GIJN, a\u00e7\u0131k kaynak ara\u00e7lar\u0131 ve teknikleri kullanarak sava\u015f su\u00e7lar\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131rmak i\u00e7in bu k\u0131lavuzu haz\u0131rlamam\u0131 istedi.<\/p>\n

\u00c7at\u0131\u015fma ve sava\u015fta insan haklar\u0131 ihlallerini ortaya \u00e7\u0131karmak i\u00e7in a\u00e7\u0131k kaynak tekniklerini saha \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131yla birle\u015ftirme konusunda uzmanla\u015fm\u0131\u015f, ara\u015ft\u0131rmac\u0131 bir gazeteci ve belgesel film yap\u0131mc\u0131s\u0131y\u0131m. Son d\u00f6rt y\u0131lda BBC i\u00e7in Libya ve Suriye\u2019deki sava\u015f su\u00e7lar\u0131n\u0131 ortaya \u00e7\u0131karan ara\u015ft\u0131rmalar haz\u0131rlad\u0131m. A\u00e7\u0131k kaynakl\u0131 istihbarat\u0131n ara\u015ft\u0131rmac\u0131 gazetecili\u011fin gelece\u011fini nas\u0131l de\u011fi\u015ftirdi\u011fi \u00fczerine doktora yapt\u0131m.<\/p>\n

Sava\u015f su\u00e7lar\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131rmak i\u00e7in 15 ipucu ve teknik:<\/p>\n

1-Sava\u015f Su\u00e7lar\u0131n\u0131n T\u00fcrlerini \u00d6\u011frenin<\/strong><\/p>\n

Bir sava\u015f su\u00e7unun temel tan\u0131m\u0131, bir sava\u015f\u0131 y\u00f6neten angajman kurallar\u0131n\u0131n ihlalidir. Bunlar sava\u015f s\u0131ras\u0131nda i\u015flenen en ciddi su\u00e7lard\u0131r ve kovu\u015fturma i\u00e7in herhangi bir zaman a\u015f\u0131m\u0131 s\u00fcresi yoktur, bu da su\u00e7lu bulunanlar\u0131n su\u00e7lar\u0131n tarihi niteli\u011fine bak\u0131lmaks\u0131z\u0131n yarg\u0131lanabilece\u011fi anlam\u0131na gelir.<\/p>\n

Cenevre S\u00f6zle\u015fmesi, yeni sava\u015f su\u00e7lar\u0131 t\u00fcrlerini tan\u0131mlad\u0131 ve kovu\u015fturma i\u00e7in evrensel yarg\u0131 yetkisi olu\u015fturdu ve uluslararas\u0131 insanc\u0131l hukukun b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc i\u00e7eriyor. Uluslararas\u0131 K\u0131z\u0131lha\u00e7 Komitesi (ICRC), uluslararas\u0131 insanc\u0131l hukuku veya silahl\u0131 \u00e7at\u0131\u015fma hukukunu \u201cinsani nedenlerle silahl\u0131 \u00e7at\u0131\u015fman\u0131n etkilerini s\u0131n\u0131rlamaya \u00e7al\u0131\u015fan bir dizi kural\u201d olarak tan\u0131mlamaktad\u0131r. \u00c7at\u0131\u015fmalara kat\u0131lmayan veya art\u0131k kat\u0131lmayan ki\u015fileri korur ve sava\u015f ara\u00e7 ve y\u00f6ntemlerini k\u0131s\u0131tlar.\u201d Uluslararas\u0131 Ceza Mahkemesi\u2019nin kurucu anla\u015fmas\u0131 olan Roma Stat\u00fcs\u00fc\u2019n\u00fcn 7. ve 8. Maddeleri, sava\u015f su\u00e7lar\u0131 ve insanl\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 su\u00e7lar\u0131n \u00e7ok\u00a0ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir listesini sunar.<\/a><\/p>\n

D\u00f6rt sava\u015f su\u00e7u kategorisi vard\u0131r: soyk\u0131r\u0131m, bar\u0131\u015fa kar\u015f\u0131 su\u00e7lar, sava\u015f geleneklerinin ihlali ve insanl\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 su\u00e7lar.<\/p>\n

A\u00e7\u0131k kaynak istihbarat\u0131 kullan\u0131larak belgelenebilecek anahtarlar \u015funlard\u0131r: Askeri ama\u00e7larla kullan\u0131lmayan sivillere ve sivil altyap\u0131ya y\u00f6nelik sald\u0131r\u0131lar; hastaneler ve okullar gibi korunan kurumlara y\u00f6nelik sald\u0131r\u0131lar; ilk m\u00fcdahaleyi yapanlar\u0131 hedef alan \u201c\u00e7ift dokunma\u201d gibi belirli sald\u0131r\u0131 t\u00fcrleri, misket bombalar\u0131 gibi belirli yasakl\u0131 silahlar\u0131n kullan\u0131m\u0131, kar\u015f\u0131t sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n cesetlerine sayg\u0131s\u0131zl\u0131k ve teslimiyetin kabul edilmemesi; sivillerin bedenlerine sayg\u0131s\u0131zl\u0131k, sava\u015f zaman\u0131 cinsel \u015fiddet,ya\u011fma, i\u015fkence, \u00e7ocuk askerlerin kullan\u0131lmas\u0131 ve kimyasal veya biyolojik silahlar\u0131n kullan\u0131m\u0131. Belirli hedefler i\u00e7in, bu t\u00fcr sald\u0131r\u0131lar\u0131n bir sava\u015f su\u00e7u olup olmayaca\u011f\u0131n\u0131 de\u011ferlendirmek i\u00e7in orant\u0131l\u0131l\u0131k ilkeleri kullan\u0131l\u0131r.<\/p>\n

2-Kaynaklar\u0131 Bilin<\/strong><\/p>\n

Sosyal medya zengin bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fc kayna\u011f\u0131d\u0131r, \u00f6zellikle de askerler ve cephe hatt\u0131 \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131na ait video ve foto\u011fraflar\u0131n y\u00fcklenmesi kan\u0131t olabilir. Facebook, Telegram, Twitter, Instagram, TikTok ola\u011fan kaynaklar ancak \u00fclkeye \u00f6zel sosyal medya takibi daha iyi olacakt\u0131r. \u00d6rne\u011fin, VK (eski ad\u0131yla VKontakte), Rusya\u2019daki sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n profillerinden \u00e7ok say\u0131da bilgiye sahiptir. Genellikle sava\u015f\u00e7\u0131 ailelerinin \u00e7evrim i\u00e7i gruplar\u0131 veya belirli milislerin hayranlar\u0131 taraf\u0131ndan iyi kaynaklar olan Telegram kanallar\u0131 vard\u0131r. Di\u011fer bir p\u00fcf noktas\u0131 da, daha gev\u015fek gizlilik ayarlar\u0131na sahip olabilecek ayn\u0131 tan\u0131t\u0131c\u0131y\u0131 kullanan birden fazla sosyal medya platformundan hesap bulmakt\u0131r. \u00c7o\u011fu zaman, sava\u015f\u00e7\u0131lar bir sava\u015f su\u00e7u i\u015flediklerini fark etmezler veya sonu\u00e7lar\u0131ndan korkmazlar, bu y\u00fczden onu saklama zahmetine girmezler.<\/p>\n

BBC i\u00e7in bir Libya ara\u015ft\u0131rmas\u0131nda<\/a>, faillerin halka a\u00e7\u0131k Facebook profilleri ve Twitter\u2019daki yarg\u0131s\u0131z infaz videolar\u0131 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla Libya Ulusal Ordusu\u2019nun \u00f6zel kuvvetler tugay\u0131 \u00fcyeleri taraf\u0131ndan yakalanan sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n ve sivillerin cesetlerine sayg\u0131s\u0131zl\u0131k edildi\u011fine dair kan\u0131tlar ortaya \u00e7\u0131kard\u0131m. Kan\u0131tlar\u0131 propaganda olarak y\u00fckl\u00fcyorlard\u0131 ve \u00e7evrim i\u00e7i destek\u00e7ileri aras\u0131nda \u015fiddeti k\u0131\u015fk\u0131rtmak i\u00e7in kullan\u0131yorlard\u0131.<\/p>\n

Yazar Manisha Ganguly, Libya\u2019daki sava\u015f su\u00e7lar\u0131n\u0131 izlemek i\u00e7in sosyal medyay\u0131 kullanan bir BBC ara\u015ft\u0131rma ekibinin par\u00e7as\u0131yd\u0131. Resim: Ekran g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc<\/p>\n

3-Do\u011frulama<\/strong><\/p>\n

\u00c7o\u011fu zaman, bir ki\u015finin ki\u015fisel sosyal medya hesab\u0131ndan de\u011fil, izole olarak buldu\u011funuz videolarla kar\u015f\u0131la\u015facaks\u0131n\u0131z. \u0130lk \u00f6nemli ad\u0131m, iddia etti\u011fi \u015feyi g\u00f6sterdi\u011finden emin olmak i\u00e7in bir video meta veri arac\u0131 kullanarak do\u011frulamakt\u0131r. Bunu yapman\u0131za yard\u0131mc\u0131 olabilecek baz\u0131 ara\u00e7lar\u00a0InVid<\/a>,\u00a0Google Ters G\u00f6rsel Arama<\/a>,\u00a0TinEye<\/a>,\u00a0RevEye<\/a>,\u00a0Yandex<\/a>, Baidu,\u00a0Google Lens<\/a>,\u00a0Exiftool<\/a>,\u00a0Redfin<\/a>,\u00a0Amnesty Video do\u011frulama<\/a>\u00a0ve\u00a0Trulymedia<\/a>\u2018d\u0131r.<\/p>\n

Videonun ger\u00e7ekli\u011fi belirlendikten sonra, bir sonraki ad\u0131m destekleyici kan\u0131t bulmakt\u0131r. Videonun \u00e7evrim i\u00e7i olarak daha y\u00fcksek kalitede ba\u015fka kopyalar\u0131 varsa, bunlardan y\u00fcz tan\u0131mlamas\u0131 yapmak daha kolay olaca\u011f\u0131 i\u00e7in indirilmelidir. Ayr\u0131ca, ayn\u0131 olay\u0131n farkl\u0131 a\u00e7\u0131lar\u0131ndan ba\u015fka videolar varsa, yeniden yap\u0131land\u0131rma i\u00e7in kritik \u00f6neme sahiptir.<\/p>\n

4-Her \u015eeyi Ar\u015fivleyin<\/strong><\/p>\n

Do\u011frulamadan sonraki ad\u0131m ar\u015fivlemedir. Bu \u00e7ok \u00f6nemlidir \u00e7\u00fcnk\u00fc bu materyalin y\u00fckleyici taraf\u0131ndan gizli hale getirilme veya silinme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 vard\u0131r. Di\u011fer \u00f6rneklerde, Suriye ve Myanmar\u2019da oldu\u011fu gibi, Facebook gibi \u015firketler, aksi takdirde uluslararas\u0131 kovu\u015fturmalar i\u00e7in gerekli delil olabilecek vah\u015fet ve sava\u015f su\u00e7lar\u0131 i\u00e7eren medyay\u0131 kald\u0131rmaktan su\u00e7lu bulundular. Bu nedenle, delillerin m\u00fcmk\u00fcn olan en k\u0131sa s\u00fcrede korunmas\u0131na b\u00fcy\u00fck ihtiya\u00e7 vard\u0131r.<\/p>\n

Belirli bir olay\u0131 veya d\u00f6v\u00fc\u015f\u00e7\u00fcy\u00fc ara\u015ft\u0131r\u0131rken, olayla ilgili veya d\u00f6v\u00fc\u015f\u00e7\u00fcn\u00fcn profilindeki her \u015feyi ar\u015fivlemek her zaman en iyi uygulamad\u0131r. Sava\u015fanlar\u0131n sosyal medya profilleri i\u00e7in, tam profili ar\u015fivlemek ve ard\u0131ndan ortak sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 bulmak i\u00e7in a\u00e7\u0131k arkada\u015f listelerine dalmak yard\u0131mc\u0131 olur. \u00c7o\u011fu zaman, d\u00f6v\u00fc\u015f\u00e7\u00fclerin ad\u0131na sahipseniz ve profilleri gizliyse, daha sonra kimli\u011fi do\u011frulamak i\u00e7in kullanabilece\u011finiz, onlarla ba\u011flant\u0131l\u0131 genel profiller olacakt\u0131r.<\/p>\n

Ar\u015fivleme i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131m ara\u00e7, otomatik olarak yapan ve zamandan tasarruf sa\u011flayan\u00a0Hunchly<\/a>. Ayr\u0131ca \u00e7evrim i\u00e7i ar\u015fivleme i\u00e7in\u00a0Wayback Machine<\/a>\u00a0de yararl\u0131d\u0131r. Genellikle ba\u011flant\u0131lar\u0131 g\u00fcnl\u00fc\u011fe kaydetmek i\u00e7in bir Google elektronik tablosu, medyan\u0131n y\u00fcksek \u00e7\u00f6z\u00fcn\u00fcrl\u00fckl\u00fc kopyalar\u0131n\u0131 indirmek i\u00e7in ayr\u0131 bir klas\u00f6r ve web sayfalar\u0131n\u0131 ger\u00e7ek zamanl\u0131 olarak otomatik olarak ar\u015fivlemek i\u00e7in arka planda Hunchly \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rarak ba\u015flar\u0131m.<\/p>\n

5-G\u00f6rg\u00fc Tan\u0131klar\u0131yla Teyit<\/strong><\/p>\n

Sahadaki yerlilerle kan\u0131tlar\u0131n do\u011frulanmas\u0131 \u00e7ok \u00f6nemli ancak \u00e7o\u011fu zaman g\u00f6zden ka\u00e7an bir ad\u0131md\u0131r. T\u00fcm temellerin kapsand\u0131\u011f\u0131ndan emin olmak i\u00e7in hibrit bir yakla\u015f\u0131m olu\u015fturmay\u0131 tercih etti\u011fimden, bu tamamen a\u00e7\u0131k kaynakl\u0131 habercilik de\u011fildir. Ayr\u0131ca bazen ara\u015ft\u0131rmay\u0131 g\u00fc\u00e7lendirmek i\u00e7in ek ayr\u0131nt\u0131lar sa\u011flayan g\u00f6rg\u00fc tan\u0131klar\u0131 gibi yeni bilgileri de g\u00fcndeme getirebilir.<\/p>\n

\u00d6rne\u011fin, Suriye\u2019deki tek kad\u0131n K\u00fcrt siyaset\u00e7i Hevrin Khalaf\u2019\u0131n T\u00fcrk destekli bir milis taraf\u0131ndan \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesine ili\u015fkin ba\u015fka bir\u00a0BBC ara\u015ft\u0131rmas\u0131nda<\/a>, cinayetten hemen sonra cesedi bulan ve cinayeti kay\u0131t alt\u0131na alan bir g\u00f6rg\u00fc tan\u0131\u011f\u0131 bulmay\u0131 ba\u015fard\u0131k, \u00f6nemli bo\u015fluklar\u0131 doldurmak i\u00e7in yararl\u0131 bir y\u00f6ntem.<\/p>\n

Bir BBC ara\u015ft\u0131rma ekibi, Suriye\u2019nin tek kad\u0131n K\u00fcrt politikac\u0131s\u0131n\u0131n T\u00fcrk destekli bir milis taraf\u0131ndan \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesini belgelemek i\u00e7in bir g\u00f6rg\u00fc tan\u0131\u011f\u0131 buldu. Resim: Ekran g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc<\/p>\n

6-Kimlik<\/strong><\/p>\n

Video, sava\u015f su\u00e7u i\u015fleyen belirli bir sava\u015f\u00e7\u0131y\u0131 g\u00f6steriyorsa, sava\u015f\u00e7\u0131y\u0131 belirlemek \u00e7ok \u00f6nemlidir.\u00a0Pimeyes<\/a>\u00a0gibi y\u00fcz tan\u0131ma ara\u00e7lar\u0131 \u00f6zellikle yararl\u0131d\u0131r, ancak Rusya-Ukrayna ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 i\u00e7in en iyisi \u00fcrk\u00fct\u00fcc\u00fc derecede iyi olan\u00a0FindClone<\/a>\u2018dur. \u00dcrk\u00fct\u00fcc\u00fc bir \u015fekilde do\u011fruydu ve ba\u015fka bir\u00a0BBC ara\u015ft\u0131rmas\u0131<\/a>\u00a0i\u00e7in Libya\u2019da bulunan Wagner paral\u0131 askerlerinin neredeyse tamam\u0131n\u0131 belirlememe yard\u0131mc\u0131 oldu.<\/p>\n

7-Hareketleri Uzaktan \u0130zleme<\/strong><\/p>\n

Marine Traffic<\/a>,\u00a0Flightradar24<\/a>\u00a0ve\u00a0ADSB Exchange<\/a>\u00a0gibi izleme ara\u00e7lar\u0131n\u0131 kullanarak askeri hareketleri uzaktan takip etmek, inkar\u0131n oldu\u011fu yerlerde ihlalleri tespit etmeye de yard\u0131mc\u0131 olabilir. \u00d6rne\u011fin, bir askeri yetkili, jetlerinden birinin belirli bir hedefi bombalamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia ederse, verilerin yard\u0131m\u0131yla sald\u0131r\u0131 an\u0131nda tam o b\u00f6lge incelenerek bu iddiay\u0131 \u00e7\u00fcr\u00fctebilir. (Not: Pilotlar olas\u0131 su\u00e7lar\u0131 i\u015flerken alg\u0131lanmamak i\u00e7in transponderlerini kapatabilirler.)<\/p>\n

8-Uzmanl\u0131k Analizi: Askeri Birimler<\/strong><\/p>\n

Faillerin kamerada g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc bir \u00e7at\u0131\u015fmada ihlalleri ara\u015ft\u0131r\u0131rken, dikkat edilmesi gereken di\u011fer iki \u00f6nemli unsur ni\u015fanlar ve silahlard\u0131r. Yamalar, di\u011fer tek tip amblemler ve ara\u00e7 i\u015faretleri, belirli bir askeri birlik i\u00e7inde bir davran\u0131\u015f kal\u0131b\u0131 olu\u015fturmak i\u00e7in kullan\u0131\u015fl\u0131d\u0131r ve bu da komuta zinciri boyunca sava\u015f su\u00e7lar\u0131n\u0131n su\u00e7lulu\u011funu belirlemeye yard\u0131mc\u0131 olabilir. Belirli bir birimden askerler daha fazla g\u00f6rsel \u015fiddet yay\u0131nl\u0131yorsa, bu genellikle \u00f6zel bir cezas\u0131zl\u0131k durumunu g\u00f6sterir. Askeri ni\u015fanlarla ilgili\u00a0Wiki<\/a>\u00a0sayfas\u0131 olduk\u00e7a kullan\u0131\u015fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n

BBC\u2019nin Libya sava\u015f su\u00e7lar\u0131yla ilgili ara\u015ft\u0131rmas\u0131nda,<\/a>\u00a0bu \u015fiddet i\u00e7erikli videolarda s\u00fcrekli olarak Al Saiqa tugay\u0131n\u0131n yamalar\u0131 g\u00f6steriliyordu. Al Saiqa, Uluslararas\u0131 Ceza Mahkemesi taraf\u0131ndan 33 adet sava\u015f su\u00e7u i\u015flemekten ve sava\u015f\u00e7\u0131 olmayanlar\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesini emretmekten aranan Mahmud el-Werfalli (tugay komutan\u0131) liderli\u011findeki Libya Ulusal Ordusu\u2019nun \u00f6zel kuvvetler tugay\u0131d\u0131r . Tutuklama emri halka a\u00e7\u0131kland\u0131\u011f\u0131nda ve hala tutuklanmad\u0131\u011f\u0131nda, beni; biriminin su\u00e7lar\u0131n\u0131 soru\u015fturmaya y\u00f6nlendiren bir cezas\u0131zl\u0131k k\u00fclt\u00fcr\u00fc oldu\u011funu g\u00f6sterdi.<\/p>\n

9-Uzmanla\u015fm\u0131\u015f Analiz: Silahlar<\/strong><\/p>\n

Silahlar, dikkat edilmesi gereken bir di\u011fer \u00f6nemli unsurdur. Hangi silahlar, nerede ve kimler taraf\u0131ndan kullan\u0131l\u0131yor. Misket bombalar\u0131 gibi baz\u0131 m\u00fchimmatlar, ayr\u0131 bir\u00a0BM anla\u015fmas\u0131yla<\/a>\u00a0uluslararas\u0131 olarak yasaklanm\u0131\u015ft\u0131r. Havadan at\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda patlayan ve sivilleri olumsuz etkileyen daha k\u00fc\u00e7\u00fck m\u00fchimmatlardan olu\u015furlar. Kullan\u0131mlar\u0131 Suriye\u2019de ve en son Ukrayna\u2019da BM-21 Grad roketlerini kullanan Rus ordusu taraf\u0131ndan belgelenmi\u015ftir. Silahlar\u0131n hareketlerini izlemek i\u00e7in yararl\u0131 olan baz\u0131 silah veritabanlar\u0131 aras\u0131nda\u00a0Jane\u2019in veri taban\u0131<\/a>, Cenevre \u00dcniversitesi\u00a0k\u00fc\u00e7\u00fck silah veri taban\u0131<\/a>,\u00a0SIPRI<\/a>\u00a0ve\u00a0Silah Ticareti Antla\u015fmas\u0131<\/a>\u00a0yer al\u0131r.<\/p>\n

Di\u011fer durumlarda, belirli silahlar\u0131n kullan\u0131lmas\u0131, yapt\u0131r\u0131mlar\u0131n ve silah ambargolar\u0131n\u0131n ihlal edildi\u011fini g\u00f6sterir. Meslekta\u015flar\u0131m ve ben taraf\u0131ndan Libya\u2019da yap\u0131lan bir ba\u015fka\u00a0BBC ara\u015ft\u0131rmas\u0131<\/a>, 26 silahs\u0131z \u00f6\u011frenciyi \u00f6ld\u00fcren bir sald\u0131r\u0131n\u0131n asl\u0131nda BAE taraf\u0131ndan i\u015fletilen bir \u00c7in insans\u0131z hava arac\u0131 taraf\u0131ndan ger\u00e7ekle\u015ftirildi\u011fini ke\u015ffetti \u2013 BM silah ambargosunu ihlal eden, kat\u0131lmamalar\u0131 gereken bir sava\u015fta iki olas\u0131 m\u00fcttefik.<\/p>\n

10-Cinsel \u015eiddet<\/strong><\/p>\n

Tecav\u00fcz gibi cinsel \u015fiddet, sava\u015f s\u0131ras\u0131nda sava\u015f\u00e7\u0131lar taraf\u0131ndan yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda da bir sava\u015f su\u00e7udur. Genellikle g\u00f6z ard\u0131 edilir ve sava\u015f zaman\u0131 cinsel \u015fiddetin ne oldu\u011fu konusunda bir fikir birli\u011fi yoktur, ancak en yayg\u0131n olarak i\u015flenen sava\u015f su\u00e7lar\u0131ndan biridir.<\/p>\n

Bunun yak\u0131n tarihli bir \u00f6rne\u011fi, Tigray sava\u015f\u0131nda Etiyopya Ulusal Savunma Kuvvetleri askerleri taraf\u0131ndan bir sava\u015f silah\u0131 olarak tecav\u00fcz\u00fcn kullan\u0131lmas\u0131 veya Rohingya soyk\u0131r\u0131m\u0131 s\u0131ras\u0131nda Burma askerleri taraf\u0131ndan Rohingya M\u00fcsl\u00fcman kad\u0131nlara tecav\u00fcz edilmesidir.<\/p>\n

Dart Center Europe<\/a>\u00a0\u00e7at\u0131\u015fma s\u00fcrecinde cinsel \u015fiddet hakk\u0131nda haber yazmak i\u00e7in \u00e7ok yararl\u0131 bir kaynak k\u0131lavuz. Sava\u015f ortam\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fanlar i\u00e7in ipu\u00e7lar\u0131 yer al\u0131yor. \u00d6z bak\u0131m hakk\u0131nda bilgiler mevcut ve ma\u011fdurlarla uygun \u015fekilde nas\u0131l r\u00f6portaj yap\u0131laca\u011f\u0131na, r\u00f6portajlar\u0131n nas\u0131l \u00e7\u00f6z\u00fcmlenece\u011fine y\u00f6nelik b\u00f6l\u00fcmleri var. Sahada haber yazma, uzaktan haber yazma, fixer ve uzmanlarla, kaynaklarla nas\u0131l ba\u011flant\u0131 kurulaca\u011f\u0131 konusunda tavsiyeler de i\u00e7eriyor. .<\/p>\n

11-Hastaneleri, Okullar\u0131 ve Bilinen Sivil Hedefleri Not Edin<\/strong><\/p>\n

Siviller gibi hastaneler ve okullar da sava\u015f zaman\u0131nda \u00f6zel korumaya sahiptir. Siviller bir sald\u0131r\u0131n\u0131n hedefi olmamal\u0131d\u0131r ve a\u00e7\u0131k kaynakl\u0131 g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin co\u011frafi konumu bunu belirlemek i\u00e7in yararl\u0131 bir ara\u00e7 olabilir.\u00a0Google Earth<\/a>,\u00a0Yandex Haritalar<\/a>,\u00a0Sentinel Hub<\/a>,\u00a0Echosec\u00a0<\/a>ve Wikimapia gibi konum belirleme ara\u00e7lar\u0131, do\u011frulama i\u00e7in konumlar\u0131n do\u011frulanmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olabilir ve\u00a0Suncalc<\/a>, bir sald\u0131r\u0131n\u0131n g\u00fcn\u00fcn saatini (g\u00f6lgeler g\u00f6r\u00fcn\u00fcr oldu\u011funda) belirlemek i\u00e7in kronolojik konum belirleme i\u00e7in kullan\u0131\u015fl\u0131 bir ara\u00e7t\u0131r.\u00a0Liveuamap<\/a>, Google Earth\u2019\u00fc kullanarak uydu g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerine dalmadan \u00f6nce bu t\u00fcr ara\u015ft\u0131rmalar i\u00e7in koordinatlar\u0131 almak i\u00e7in iyi bir ba\u015flang\u0131\u00e7 \u200b\u200bnoktas\u0131d\u0131r.\u00a0Bellingcat<\/a>\u2018in baz\u0131 yararl\u0131 k\u0131lavuzlar ve m\u00fckemmel konum belirleme \u00f6rnekleri var.<\/p>\n

Liveuamap, sava\u015f su\u00e7lar\u0131n\u0131n ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131nda yararl\u0131 bir co\u011frafi konum belirleme arac\u0131 olabilir. Resim: Ekran g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc<\/p>\n

Bu t\u00fcr soru\u015fturmalara bir \u00f6rnek, bombalanan Libya\u2019daki g\u00f6\u00e7men g\u00f6zalt\u0131 merkezidir. Sosyal medyadan ve konum belirlemeden al\u0131nan zemin g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri, g\u00f6zalt\u0131 merkezinin iki ay \u00f6nce vurulan bir silah deposunun yan\u0131nda bulundu\u011funu g\u00f6sterdi ve bu\u00a0New York Times<\/a>\u00a0taraf\u0131ndan do\u011fruland\u0131. Ancak daha sonra\u00a0BBC Arap\u00e7a<\/a>\u2018ya bombalaman\u0131n yabanc\u0131 bir jet taraf\u0131ndan yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve BM\u2019nin Libya\u2019ya uygulad\u0131\u011f\u0131 silah ambargosunu ihlal etti\u011fini ve bu da onu bir sava\u015f su\u00e7u haline getirdi\u011fini bildirdim.<\/p>\n

12-Zamanlama Anahtard\u0131r<\/strong><\/p>\n

Sa\u011fl\u0131k personeli ve hastaneler, daha \u00f6nce de belirtildi\u011fi gibi uluslararas\u0131 hukuk taraf\u0131ndan korunmaktad\u0131r. Bu nedenle, ilk bombalama veya bask\u0131n\u0131, yaral\u0131lara yard\u0131m etmeye \u00e7al\u0131\u015fan kurtarma g\u00f6revlilerini \u00f6zel olarak \u00f6ld\u00fcrmek i\u00e7in ikinci bir bombalama veya bask\u0131n taraf\u0131ndan yak\u0131ndan takip edildi\u011finde, \u201c\u00e7ift dokunma\u201d sald\u0131r\u0131s\u0131nda oldu\u011fu gibi, ilk m\u00fcdahale edenleri hedef almak bir sava\u015f su\u00e7udur. Rusya,\u00a0BBC i\u00e7in ara\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131m<\/a>\u00a0ve 2019\u2019da \u0130dlib\u2019de en belirgin olarak sivil pazara y\u00f6nelik olmak \u00fczere Suriye\u2019de iki kez hava sald\u0131r\u0131lar\u0131 d\u00fczenlemekle su\u00e7lan\u0131yor. Aranacak bir di\u011fer kilit davran\u0131\u015f, i\u015fgalci bir ordunun, savunma g\u00fc\u00e7lerinin g\u00f6zle g\u00f6r\u00fcl\u00fcr bir \u015fekilde teslim olmas\u0131na ra\u011fmen, ipucu vermemesidir.<\/p>\n

13-\u0130leti\u015fim<\/strong><\/p>\n

\u00c7o\u011fu zaman, kendi sava\u015f su\u00e7lar\u0131n\u0131 i\u015fleyen ve belgeleyen askerler, bunu, sahip olduklar\u0131 g\u00fc\u00e7ler taraf\u0131ndan korunduklar\u0131n\u0131 hissettikleri i\u00e7in yap\u0131yorlar. Bu, onlar\u0131 baz\u0131 durumlarda davran\u0131\u015flar\u0131 hakk\u0131nda ileti\u015fime ve kabullere a\u00e7\u0131k hale getirir. Libya\u2019daki Ganfouda katliam\u0131nda cesetlere sayg\u0131s\u0131zl\u0131k yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131na dair kan\u0131t toplamay\u0131 tamamlad\u0131ktan sonra, ekibimiz bu su\u00e7lar\u0131 i\u015flediklerini tespit etti\u011fim baz\u0131 sava\u015f\u00e7\u0131lara yan\u0131t hakk\u0131 olarak ula\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. \u0130\u00e7lerinden biri, dokunulmaz oldu\u011funu iddia ederek fetihleriyle \u00f6v\u00fcn\u00fcyordu.<\/p>\n

14-Bilgi G\u00fcvenli\u011fi<\/strong><\/p>\n

Sava\u015f su\u00e7u i\u015flemekle su\u00e7lad\u0131\u011f\u0131n\u0131z bir sava\u015f\u00e7\u0131ya ula\u015fmadan \u00f6nce, kan\u0131tlar\u0131n g\u00fcvenli bir \u015fekilde yedeklendi\u011finden ve soru\u015fturma ve ileti\u015fim i\u00e7in kullan\u0131lan cihazlar\u0131n g\u00fcvenli oldu\u011fundan emin olmak \u00e7ok \u00f6nemlidir. Dijital g\u00fcvenlikle ilgili bir\u00e7ok \u00e7evrim i\u00e7i kaynak var, ancak temel bilgiler aras\u0131nda parola y\u00f6netimi, iki fakt\u00f6rl\u00fc kimlik do\u011frulama, sanal \u00f6zel a\u011flar ve sosyal medya ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 yapmak i\u00e7in sahte profiller kullanmak yer al\u0131yor.\u00a0GIJN, en iyi uygulamalar\u0131n bir listesine sahip.<\/a><\/p>\n

15-Travma Fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131<\/strong><\/p>\n

Travma fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131 genellikle g\u00f6z ard\u0131 edilir, ancak belki de sava\u015f su\u00e7lar\u0131na ili\u015fkin soru\u015fturma y\u00fcr\u00fctmenin en \u00f6nemli k\u0131sm\u0131d\u0131r ve bu, genellikle \u00e7evrim i\u00e7i olarak son derece grafik g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin \u00fczerinden uzun saatler boyunca elemeyi i\u00e7erir. En iyi uygulamalar aras\u0131nda d\u00fczenli aralar ve molalar vermek, bu \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n etkisini i\u015f arkada\u015flar\u0131n\u0131zla a\u00e7\u0131k\u00e7a tart\u0131\u015fmak ve sans\u00fcrlenmemi\u015f cinayet videolar\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131r\u0131rken sesi kapatmak yer al\u0131r. \u00c7al\u0131\u015fanlar\u0131 yo\u011fun ve \u015fiddet i\u00e7eren konularla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya olan haber kurulu\u015flar\u0131 i\u00e7in de\u00a0Dart Center<\/a>, stresi ve zihinsel ac\u0131y\u0131 hafifletmeye yard\u0131mc\u0131 olmak i\u00e7in ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir b\u00f6l\u00fcm geli\u015ftirdi.<\/p>\n

Bu t\u00fcr bir \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 y\u00fcr\u00fctmekten kaynaklanan dolayl\u0131 travma riskleri b\u00fcy\u00fckt\u00fcr ve bu alandaki 30 a\u00e7\u0131k kaynak uzman\u0131yla yapt\u0131\u011f\u0131m doktora ara\u015ft\u0131rmamda, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n %90\u2019\u0131n\u0131n kabuslar, uykusuzluk, depresyon, kayg\u0131, sosyal geri \u00e7ekilme, travma sonras\u0131 stres bozuklu\u011fu (TSSB) ve intihar d\u00fc\u015f\u00fcncesi gibi ciddi sorunlarla u\u011fra\u015f\u0131yor. Bu t\u00fcr soru\u015fturmalar\u0131 denetleyen y\u00f6neticiler, \u00f6zel yard\u0131ma ihtiyac\u0131 olan ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131 desteklemeli ve personeli dayan\u0131kl\u0131l\u0131k konusunda e\u011fitmeli, serbest \u00e7al\u0131\u015fanlar ise kendi kendilerini d\u00fczenlemeleri ve dan\u0131\u015fmanl\u0131k veya ak\u0131l sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 deste\u011fine eri\u015fmelerini sa\u011flamal\u0131d\u0131r. Ara\u015ft\u0131rmalar, bu t\u00fcr soru\u015fturmalar\u0131 y\u00fcr\u00fcten gazetecilerin genellikle grafik g\u00f6r\u00fcnt\u00fclere kar\u015f\u0131 \u00e7ok y\u00fcksek toleransa sahip olduklar\u0131n\u0131 ve do\u011fal olarak esnek olduklar\u0131n\u0131, bu nedenle en iyi i\u015flerini yapmak i\u00e7in destekleyici bir ortama ihtiya\u00e7 duyduklar\u0131n\u0131 g\u00f6stermi\u015ftir.<\/p>\n

Ek kaynaklar<\/strong><\/p>\n

Sava\u015f ve \u00c7at\u0131\u015fmay\u0131 Ara\u015ft\u0131rmak \u0130\u00e7in Veri Gazetecili\u011fi Nas\u0131l Kullan\u0131l\u0131r?<\/a><\/p>\n

Ak\u0131ll\u0131 Telefondaki G\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri Do\u011frulaman\u0131n D\u00f6rt H\u0131zl\u0131 Yolu<\/a><\/p>\n

A\u00e7\u0131k Kaynak Uzmanlar\u0131 ABD Capitol \u0130syanc\u0131lar\u0131n\u0131 Nas\u0131l Tespit Etti?<\/a><\/p>\n

Manisha Ganguly<\/a><\/strong><\/p>\n

Manisha Ganguly, ara\u015ft\u0131rmac\u0131 bir gazeteci ve belgesel yap\u0131mc\u0131s\u0131d\u0131r. \u015eu anda BBC World Service\u2019in ara\u015ft\u0131rma ekibi i\u00e7in dijital belgesel yap\u0131mc\u0131s\u0131 olarak \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Ganguly, Forbes Under 30 medya onur \u00f6d\u00fcl\u00fcne lay\u0131k g\u00f6r\u00fcld\u00fc ve belgeselleri uluslararas\u0131 \u00f6d\u00fcller kazand\u0131 ve d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda 300 milyonun \u00fczerinde yay\u0131nland\u0131.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ara\u015ft\u0131rmac\u0131 gazeteci Manisha Ganguly, sava\u015f su\u00e7lar\u0131n\u0131 haber yapmak i\u00e7in a\u00e7\u0131k kaynak tekniklerini kullanmada en iyi uygulamalara de\u011finiyor.<\/p>\n","protected":false},"author":3031167,"featured_media":521567,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_price":"","_stock":"","_tribe_ticket_header":"","_tribe_default_ticket_provider":"","_tribe_ticket_capacity":"0","_ticket_start_date":"","_ticket_end_date":"","_tribe_ticket_show_description":"","_tribe_ticket_show_not_going":false,"_tribe_ticket_use_global_stock":"","_tribe_ticket_global_stock_level":"","_global_stock_mode":"","_global_stock_cap":"","_tribe_rsvp_for_event":"","_tribe_ticket_going_count":"","_tribe_ticket_not_going_count":"","_tribe_tickets_list":"[]","_tribe_ticket_has_attendee_info_fields":false,"republication-tracker-tool-hide-widget":false,"footnotes":"","_tec_slr_enabled":"","_tec_slr_layout":""},"categories":[23203,23206,23200,23202],"tags":[19970,19985,19684,19986,19987,19941],"gijn_topic":[],"series":[],"gijn_language":[17789],"gijn_region":[],"class_list":["post-530028","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bolum","category-hikayeler","category-kaynak","category-kilavuz","tag-acik-kaynak-tr","tag-anti-corruption-tr","tag-arastirmaci-gazetecilik-tr","tag-ruh-sagligi-tr","tag-savas-suclari-tr","tag-travma-tr","gijn_language-tr-tr"],"acf":[],"ticketed":false,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/gijn.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/530028","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/gijn.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/gijn.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/gijn.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3031167"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/gijn.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=530028"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/gijn.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/530028\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1286329,"href":"https:\/\/gijn.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/530028\/revisions\/1286329"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/gijn.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/521567"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/gijn.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=530028"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/gijn.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=530028"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/gijn.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=530028"},{"taxonomy":"gijn_topic","embeddable":true,"href":"https:\/\/gijn.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/gijn_topic?post=530028"},{"taxonomy":"series","embeddable":true,"href":"https:\/\/gijn.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/series?post=530028"},{"taxonomy":"gijn_language","embeddable":true,"href":"https:\/\/gijn.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/gijn_language?post=530028"},{"taxonomy":"gijn_region","embeddable":true,"href":"https:\/\/gijn.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/gijn_region?post=530028"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}