{"id":1323830,"date":"2020-10-29T02:51:59","date_gmt":"2020-10-29T06:51:59","guid":{"rendered":"https:\/\/gijn.org\/?p=1323830"},"modified":"2024-02-11T02:55:23","modified_gmt":"2024-02-11T07:55:23","slug":"basin-ozgurlugunun-bulunmadigi-ulkelerde-siyaset-alaninda-nasil-dogruluk-kontrolu-yapmali","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/gijn.org\/tr\/hikayeler\/basin-ozgurlugunun-bulunmadigi-ulkelerde-siyaset-alaninda-nasil-dogruluk-kontrolu-yapmali\/","title":{"rendered":"Bas\u0131n \u00d6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn Bulunmad\u0131\u011f\u0131 \u00dclkelerde Siyaset Alan\u0131nda Nas\u0131l Do\u011fruluk Kontrol\u00fc Yapmal\u0131?"},"content":{"rendered":"

Daniel Funke<\/a>
\n\u00c7eviri: Ekrem S\u00f6yler<\/a><\/p>\n

<\/p>\n

\u0130ncelenmi\u015f Vaatler: \u0130ran Cumhurba\u015fkan\u0131 Hassan Rouhani\u2019nin se\u00e7im vaatleri, Kanada\u2019da bulunan bir do\u011frulama sitesi taraf\u0131ndan izleniyor. Foto\u011fraf: Tasnim Haber Ajans\u0131, CC BY 4.0<\/a>, Wikimedia Commons arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla<\/em><\/p>\n

Farhad Souzanchi, do\u011frulama hakk\u0131nda konu\u015furken so\u011fuk bir sima ile pis pis s\u0131r\u0131tma aras\u0131nda gidip geliyor. Fakat, iki hafta \u00f6nce neredeyse hep g\u00fcl\u00fcms\u00fcyordu.<\/p>\n

Kimli\u011fini korumak i\u00e7in mahlas kullanan Souzanchi, Toronto’daki bir otelin balo salonunda \u0130ran genelinde y\u00fcr\u00fct\u00fclen Aral\u0131k ve Ocak protestolar\u0131 s\u0131ras\u0131nda g\u00f6zlemlenen mezenformasyon hakk\u0131ndaki bir s\u00f6yle\u015fiyi y\u00f6netti. \u0130ran’da son d\u00f6nemde engellenen olduk\u00e7a pop\u00fcler bir mesajla\u015fma uygulamas\u0131 olan Telegram i\u00e7in olu\u015fturdu\u011fu yeni bir do\u011frulama sohbet robotunun beta s\u00fcr\u00fcm\u00fcn\u00fc tan\u0131tt\u0131. Halinden memnundu.<\/p>\n

“Do\u011frulama yapma i\u015finin bu kadar ilgimi \u00e7ekece\u011fini, tutkuyla yapaca\u011f\u0131m\u0131 bilmiyordum. \u0130ran’dayken en basit Google sorgusunda bile arkada\u015flar\u0131m i\u00e7in sinir bozucu biriydim.” diyor.<\/p>\n

Durum bu g\u00f6rselde<\/a> oldu\u011fu gibi:<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

 <\/p>\n

\u201cOtoriter \u00fclkelerde g\u00fc\u00e7, bilginin kontrol\u00fc ile ilgilidir. Bu kontrollerin etraf\u0131ndan dola\u015fmak ba\u011f\u0131ms\u0131z bas\u0131n i\u00e7in b\u00fcy\u00fck bir g\u00fc\u00e7l\u00fck. ” – CPJ’den Robert Mahoney<\/p>\n

Sivil toplum kurulu\u015flar\u0131ndan, yay\u0131n organlar\u0131ndan ve teknoloji \u015firketlerinden yakla\u015f\u0131k 100 ki\u015fi, h\u00fck\u00fcmet sans\u00fcr\u00fcn\u00fcn \u00fcstesinden nas\u0131l gelinece\u011fini ve \u0130ran n\u00fckleer anla\u015fmas\u0131 gibi jeopolitik engellerin nas\u0131l ele al\u0131naca\u011f\u0131n\u0131<\/a> tart\u0131\u015fmak i\u00e7in 14 ve 15 May\u0131s’ta \u0130ran Siber Diyalogunda\u00a0 bir araya geldi. Ge\u00e7mi\u015fte ICD, 2015 ICD’de The Washington Post Fact Checker<\/a>\u00a0ve\u00a0Morsi Meter<\/a>‘dan ders ald\u0131ktan sonra, etkinli\u011fe ev sahipli\u011fi yapan bir dijital haklar kurulu\u015fu olan ASL19’a kendi do\u011frulama projelerini olu\u015fturmas\u0131 i\u00e7in ilham oldu.<\/p>\n

ASL19’da ara\u015ft\u0131rma m\u00fcd\u00fcr\u00fc olan Souzanchi, \u201ca\u00e7\u0131k\u00e7as\u0131 bu, onlar\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na maruz b\u0131rak\u0131larak, kendi projelerimizi geli\u015ftirmemize yard\u0131mc\u0131 oldu\u201d, \u201ci\u015fte o zaman do\u011fruluk kontrol\u00fc yapabilece\u011fimizi fark ettik.\u201d dedi.<\/p>\n

ICD kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131na da\u011f\u0131t\u0131lan bir defterin \u00f6n kapa\u011f\u0131nda yer alan notta yazd\u0131\u011f\u0131 gibi: “Daima bir yol vard\u0131r.”<\/p>\n

Otoriter Liderleri Do\u011frulamak<\/h4>\n

Herhangi birisinin \u0130ranl\u0131 siyaset\u00e7ileri do\u011frulamay\u0131 ba\u015farm\u0131\u015f oldu\u011fu ger\u00e7e\u011fi belki de \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131d\u0131r.<\/p>\n

ASL19, Fact-Nameh\u00a0<\/a>ve\u00a0Rouhani Meter <\/a>\u00a0 a yer veriyor. \u00a0Bunlardan ikincisi, \u0130ran Cumhurba\u015fkan\u0131 Hassan Rouhani’nin se\u00e7im kampanyas\u0131 vaatlerini nas\u0131l ele ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 izlerken, ilki beyanlar\u0131n do\u011frulu\u011funu kontrol ediyor ve viral aldatmacalar\u0131 \u00e7\u00fcr\u00fct\u00fcyor. Rouhani Meter 2013’te piyasaya s\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnden bu yana Souzanchi, bask\u0131c\u0131 bir rejimin do\u011fruluk kontrol\u00fcn\u00fcn nas\u0131l ger\u00e7ekle\u015ftirilece\u011fi konusunda \u00e7ok \u015fey \u00f6\u011frendi.<\/p>\n

Yeni ba\u015flayanlar i\u00e7in –Freedom House<\/a>\u2019\u0131n bas\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtti\u011fi- Tahran yerine Toronto’da bulunmak yard\u0131mc\u0131 oluyor.<\/p>\n

“Tehlikeli bir h\u00e2l alabilir. \u0130ran’da liderin yapt\u0131\u011f\u0131 bir a\u00e7\u0131klaman\u0131n yanl\u0131\u015f oldu\u011funu kan\u0131tlamak, ABD ba\u015fkan\u0131n\u0131 do\u011frulamaya benzemez – bu tamamen farkl\u0131 bir \u015fey\u201d dedi. “\u00dclke i\u00e7inde olsayd\u0131k bunu yapamazd\u0131k. \u0130ran’da olsayd\u0131k, burada yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z gibi baz\u0131 vaatleri ve konular\u0131 kolayca ele alamazd\u0131k. K\u0131rm\u0131z\u0131 \u00e7izgilere veya h\u00fck\u00fcmetten gelebilecek sert tepkiye kar\u015f\u0131 dikkatli olmam\u0131z gerekirdi.”<\/p>\n

<\/p>\n

Yak\u0131ndan Takip: Ruhanimetre, \u0130ran Devlet Ba\u015fkan\u0131 Hassan Ruhani’nin se\u00e7im kampanyas\u0131 vaatlerini nas\u0131l ele ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 izliyor. Ekran g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc: Rouhanimeter.com<\/a><\/em><\/p>\n

Her ikisi de Cumhurba\u015fkan\u0131 Ruhani ve Din\u00ee Lider Ali Hamaney i\u00e7in iddialar\u0131 yanl\u0131\u015f ve vaatleri yerine getirilmemi\u015f<\/a> olarak s\u0131n\u0131flamas\u0131na ra\u011fmen \u0130ran’da engellenmeden kalan Ruhani Meter ve Fact-Nameh taraf\u0131ndan izlenen bir rejimi<\/a> s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda do\u011frulama takti\u011fi, format\u0131n ba\u015far\u0131s\u0131z oldu\u011fu ya da ilk a\u015famada hi\u00e7 kullan\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 d\u00fcnyadaki di\u011fer bask\u0131c\u0131 rejimlerde do\u011fruluk kontrol\u00fcn\u00fc uygulamaya ba\u015flaman\u0131n anahtar\u0131 olabilir.<\/p>\n

Reporters\u2019 Lab’a g\u00f6re<\/a>, d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda yakla\u015f\u0131k 150 do\u011fruluk kontrol\u00fc projesinden hi\u00e7biri h\u00fck\u00fcmetin ana ak\u0131m medyay\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a kontrol etti\u011fi<\/a> Rusya’da ve \u00f6zg\u00fcr bas\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131<\/a> Kuzey Kore’de h\u00e2lihaz\u0131rda faaliyet g\u00f6stermiyor. \u00c7in’de bir do\u011fruluk kontrol\u00fc projesi<\/a>, sans\u00fcr\u00fcn norm oldu\u011fu bir \u00fclkede tabu konu olan siyasetten uzak durarak, sa\u011fl\u0131kla ilgili yanl\u0131\u015f bilgileri ele al\u0131yor.<\/p>\n

Gazetecileri Koruma Komitesi’nin (Committee to Protect Journalists<\/a>) genel m\u00fcd\u00fcr yard\u0131mc\u0131s\u0131 Robert Mahoney, bir e-postada “Kamuya a\u00e7\u0131k bilgilere eri\u015fim genellikle bir muhabir i\u00e7in imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r, bu nedenle siyas\u00ee do\u011fruluk kontrol\u00fc tart\u0131\u015fmal\u0131d\u0131r” ve \u201cOtoriter \u00fclkelerde g\u00fc\u00e7, bilginin kontrol\u00fc ile ilgilidir. Bu kontrollerin etraf\u0131ndan dola\u015fmak ba\u011f\u0131ms\u0131z bas\u0131n i\u00e7in b\u00fcy\u00fck bir g\u00fc\u00e7l\u00fck.” ifadelerini kullanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Alternatif Kaynak Bulma ve Da\u011f\u0131t\u0131m Y\u00f6ntemleri<\/h4>\n

\u00d6yleyse teyit\u00e7iler nas\u0131l ilerleme kaydedebilir? Souzanchi, rejimlerin d\u0131\u015f\u0131nda bulunman\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, alternatif kaynak bulma ve da\u011f\u0131t\u0131m y\u00f6ntemlerini g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurmalar\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor.<\/p>\n

“Yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015fey, insanlardan bize konu \u00f6rnemelerini istemekti. Bu yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z ve iyi kar\u015f\u0131lanan bir \u015feydi” dedi. “Do\u011frulu\u011funu teyit etmemiz i\u00e7in s\u00fcrekli bize bir \u015feyler \u00f6neriyorlard\u0131.”<\/p>\n

<\/p>\n

Da\u011f\u0131t\u0131m Plan\u0131: Fact-Nameh, \u0130ran’daki hedef kitlesine ula\u015fmak i\u00e7in mesajla\u015fma uygulamas\u0131 Telegram’a dayan\u0131yor. Ekran g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc: Fact-Nameh.com<\/a><\/em><\/p>\n

H\u00e2len \u0130ran i\u00e7inde engellenmi\u015f olsa da, Telegram h\u00e2l\u00e2 Fact-Nameh\u2019in da\u011f\u0131t\u0131m ve kaynak stratejisinin \u00f6nemli bir par\u00e7as\u0131. Souzanchi, t\u0131pk\u0131 d\u00fcnyan\u0131n d\u00f6rt bir yan\u0131ndaki teyit\u00e7ilerin, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n WhatsApp gruplar\u0131ndan viral aldatmacalar g\u00f6ndermeleri<\/a>ne ve sonu\u00e7ta elde ettikleri do\u011frulamalar\u0131 da\u011f\u0131tmalar\u0131na dayanmas\u0131 gibi, Fact-Nameh’in de -Facebook ve Instagram gibi ana ak\u0131m sosyal medya platformlar\u0131n\u0131n s\u00fcrekli \u015fekilde engellendi\u011fi<\/a>– \u0130ran’daki a\u011fa ula\u015fmak i\u00e7in\u00a0 Telegram’\u0131 kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor.<\/p>\n

Yine de bir kitle\/a\u011f bulmak zor olabilir. France 24 i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fan \u0130ranl\u0131 bir gazeteci olan Ershad Alijani, ASL19\u2019un do\u011frulama sitelerinin \u00e7o\u011fundan daha fazla ba\u015far\u0131 elde etmesine ra\u011fmen, \u0130ranl\u0131lar aras\u0131nda eri\u015fimlerinin h\u00e2l\u00e2 s\u0131n\u0131rl\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yledi.<\/p>\n

“Do\u011fruluk kontrol\u00fc \u0130ran’da h\u00e2l\u00e2 -belki de d\u00fcnyan\u0131n her yerinde oldu\u011fu gibi- ‘s\u00fcsl\u00fc’ bir \u00fcr\u00fcn. Bu nedenle etkileri toplumun -e\u011fitimli, \u00e7evresi geni\u015f ve ‘ger\u00e7ekler’ konusunda tutkulu- \u00e7ok c\u0131l\u0131z bir k\u0131sm\u0131yla s\u0131n\u0131rl\u0131” dedi. “Fact-Nameh veya Rouhani Meter veya di\u011ferlerinin bu alanda sahip oldu\u011fu profesyonelli\u011fe ra\u011fmen, \u0130ran’da do\u011frulaman\u0131n etkisi maalesef \u00e7ok s\u0131n\u0131rl\u0131.”<\/p>\n

Alijani, Fact-Nameh’in (Twitter’da 4.000’den, Telegram’da 6.000’den fazla olan) sosyal medya takip\u00e7ilerini d\u00fczenli olarak sahte haberler yay\u0131mlayan \u00e7ok say\u0131da farkl\u0131 hesapla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rd\u0131. Do\u011fruluk kontrollerinin \u00f6l\u00e7eklenememesinden \u00f6t\u00fcr\u00fc, y\u00fcz binlerce \u00fcyelilerden ailesinin ve arkada\u015flar\u0131n\u0131n k\u00fc\u00e7\u00fck gruplar\u0131na kadar de\u011fi\u015fen Telegram gruplar\u0131nda dola\u015fan \u00e7\u00fcr\u00fct\u00fclm\u00fc\u015f hik\u00e2yeleri \u00e7o\u011funlukla g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc s\u00f6yledi.<\/p>\n

\u015eeffafl\u0131k Anahtard\u0131r<\/h4>\n

<\/p>\n

G\u00f6z\u00fcn\u00fc \u00dczerinde Tutmak: \u0130ki do\u011frulama sitesi, T\u00fcrkiye Cumhurba\u015fkan\u0131 Recep Tayyip Erdo\u011fan’\u0131n a\u00e7\u0131klamalar\u0131n\u0131n do\u011frulu\u011funu takip ediyor. Foto\u011fraf: Flickr<\/a><\/em><\/p>\n

Bu arada, Freedom House<\/a>‘un da bas\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi\u011fi T\u00fcrkiye’de, iki do\u011frulama kurulu\u015fu filizlendi. Teyit<\/a>\u00a0ve\u00a0Do\u011fruluk Pay\u0131<\/a>, CPJ’nin d\u00fcnyan\u0131n her yerinden daha fazla gazetecinin hapiste<\/a> oldu\u011funu s\u00f6yledi\u011fi bir \u00fclkede, Cumhurba\u015fkan\u0131 Recep Tayyip Erdo\u011fan\u2019\u0131n ifadelerinin do\u011frulu\u011funu izleyerek<\/a> rejimi azimle izlediler. Peki, s\u0131rlar\u0131 ne? Baybars \u00d6rsek, her \u015feyin \u015feffafl\u0131\u011fa ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yledi.<\/p>\n

Do\u011fruluk Pay\u0131’n\u0131n kurucusu, \u201cT\u00fcrkiye gazetecilik i\u00e7in genel olarak hi\u00e7bir zaman dostane bir ortam olmad\u0131 ve \u00fclkedeki mevcut politik atmosfer, gazetecilerin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 zorluklar a\u00e7\u0131s\u0131ndan kesinlikle daha y\u00fcksek seviyede\u201d dedi. “Skor kart\u0131m\u0131z neyi i\u015faret ederse etsin, do\u011fruluk kontrollerimizin tamam\u0131 otomatik olarak t\u00fcm siyas\u00ee akt\u00f6rlere g\u00f6nderiliyor. Bu t\u00fcr bir proaktif ileti\u015fim stratejisine sahip olmak, tamamen ihtiyac\u0131m\u0131z olan alana sahip olmam\u0131z\u0131 sa\u011flad\u0131.”<\/p>\n

\u201cHayatta kalmak ve varl\u0131\u011f\u0131n\u0131z\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmek, kendinizi ve kurumunuzu riske atmamak i\u00e7in en \u00f6nemli strateji\u201d – Teyit’ten G\u00fclin \u00c7avu\u015f.<\/p>\n

Teyit\u2019te g\u00f6rev alan gazeteci (ve 2017 Uluslararas\u0131 Do\u011fruluk Kontrol\u00fc A\u011f\u0131 (International Fact-Checking Network) Fellow<\/a>\u2019u) G\u00fclin \u00c7avu\u015f da ayn\u0131 fikirde. Teyit\u00e7ilere tavsiyesi, \u015feffaf metodolojileri yeterli olmad\u0131\u011f\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fmaya devam edebilmeleri i\u00e7in otosans\u00fcr\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnme y\u00f6n\u00fcnde.<\/p>\n

\u00c7avu\u015f, “hayatta kalmak ve varl\u0131\u011f\u0131n\u0131z\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmek, kendinizi ve kurumunuzu riske atmamak i\u00e7in en \u00f6nemli strateji ” dedi. “Yapmak istedi\u011finiz projeleri ve konular\u0131 daha demokratik ve daha \u00f6zg\u00fcr bas\u0131n\u0131n oldu\u011fu d\u00f6nemlere ertelemek bazen en iyi \u00e7\u00f6z\u00fcm olabilir.”<\/p>\n

Zorluklar\u0131na ra\u011fmen, hem T\u00fcrk teyit\u00e7iler hem de ASL19\u2019un siteleri, en az\u0131ndan do\u011fruluk kontrol projelerini hayata ge\u00e7irmeyi ba\u015fard\u0131lar. Bu, \u00c7in’de daha g\u00fc\u00e7 bir u\u011fra\u015f – i\u015f g\u00fcvenli\u011fi, g\u00f6zetim, taciz, davalar ve tutuklamalar oradaki gazeteciler i\u00e7in b\u00fcy\u00fck engel.<\/p>\n

Hong Kong \u00dcniversitesi Gazetecilik ve Medya \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131 Merkezi’nde yard\u0131mc\u0131 do\u00e7ent olan Masato Kajimoto, “\u00c7in’deki siyaset\u00e7ilerin tamamen demokratik bir s\u00fcre\u00e7ten ge\u00e7erek se\u00e7ilmediklerini unutmamal\u0131y\u0131z” dedi. “Ayr\u0131ca, vaat takii ki, \u00c7in’de pek \u00e7ok alanda bulunmayan, belgelenmi\u015f kay\u0131tlar ve g\u00fcvenilir veri gerektirir.”<\/p>\n

 <\/p>\n

Di\u011fer Projelerden \u00d6\u011frenmek<\/h4>\n

<\/p>\n

Umut Verici Ba\u015flang\u0131\u00e7: ZimFact, siyasi iddialar\u0131 do\u011frulamak \u00fczere Mart ay\u0131nda Zimbabwe’de faaliyete ge\u00e7irildi. Ekran g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc: Zimfact.org<\/a>.<\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

ASL19\u2019un do\u011fruluk kontrol siteleri, bask\u0131c\u0131 bir rejimi kapsayan ilk – hatta en yenisi – de\u011fil.<\/p>\n

Freedom House’un olduk\u00e7a zay\u0131f bas\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne sahip oldu\u011funu s\u00f6yledi\u011fi<\/a> bir ba\u015fka \u00fclke olan Zimbabwe’de ZimFact<\/a>, Linnaeus \u00dcniversitesi’ndeki \u0130sve\u00e7 Fojo Medya Enstit\u00fcs\u00fc’n\u00fcn deste\u011fiyle Mart ay\u0131nda faaliyete ge\u00e7ti<\/a>. Proje, siyasi iddialar\u0131 do\u011frulamay\u0131 ama\u00e7l\u0131yor ve daha \u00f6nce Poynter<\/a>‘a h\u00fck\u00fcmet sans\u00fcr\u00fcnden kayg\u0131land\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade etmi\u015fti.<\/p>\n

Fojo’nun Zimbabwe program y\u00f6neticisi Jean Mujati, “Yeni y\u00f6netim Zimbabwe\u2019de bu i\u015f i\u00e7in \u015fu ana kadar a\u00e7\u0131k bir pozisyonun sergiliyor” dedi. “Ortam \u015fu ana kadar bir do\u011frulama projesi fikrine s\u0131cak bak\u0131yor ve bu nedenle platformdaki hik\u00e2yeler hem bas\u0131l\u0131 hem de \u00e7evrim i\u00e7i yay\u0131nlarda kullan\u0131l\u0131yor.”<\/p>\n

Bir\u00e7ok otoriter rejimin bulundu\u011fu bir k\u0131tada, ZimFact bir nedret. Reporters\u2019 Lab\u2019\u0131n veritaban\u0131na g\u00f6re Africa Check<\/a>, b\u00f6lgedeki di\u011fer tek do\u011fruluk kontrol kurulu\u015fu ve bunun iyi bir nedeni var.<\/p>\n

<\/p>\n

\u0130dari direkt\u00f6r Peter Cunliffe-Jones, \u201cAfrika’da teyit\u00e7ilerin faaliyette bulunmas\u0131 imk\u00e2ns\u0131z olmasa bile \u00e7ok g\u00fc\u00e7 olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm birka\u00e7 yer var\u201d dedi. “Eritre, Etiyopya, hatta Ruanda gibi \u00fclkeler – Gazetecileri Koruma Komitesi gibi kay\u0131tlara g\u00f6z atarsan\u0131z – medya \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc konusunda \u00e7ok zay\u0131f bir sicile sahip.”<\/p>\n

Ve bu, h\u00fck\u00fcmetin takibine girme, olas\u0131 g\u00f6zalt\u0131lar ve \u00e7evrim i\u00e7i siyasi i\u00e7erik yay\u0131n nedeniyle bask\u0131nlar<\/a> gibi m\u00fcstakbel teyit\u00e7ilerin giri\u015finin \u00f6n\u00fcndeki \u00e7ok say\u0131da engelle kendini g\u00f6steriyor. Ki\u015fi ba\u015f\u0131na nominal geliri 900 ABD dolar\u0131ndan az olan Tanzanya’da h\u00fck\u00fcmet, blog yazarlar\u0131 i\u00e7in yakla\u015f\u0131k 920 dolarl\u0131k bir \u00fccret belirlemek \u00fczere<\/a>.<\/p>\n

Ancak, yeni at\u0131l\u0131mlar olas\u0131.<\/p>\n

<\/p>\n

\u0130yi Zamanlama: Morsi Meter, M\u0131s\u0131r Cumhurba\u015fkan\u0131 Muhammed Mursi\u2019yi hesap verebilir k\u0131lmak i\u00e7in Arap Bahar\u0131 esnas\u0131nda faaliyete ge\u00e7irildi ve Mursi\u2019nin g\u00f6revdeki ilk 100 g\u00fcn\u00fc boyunca s\u00fcrd\u00fc. Ekran G\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc: Morsi Meter<\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

2012 y\u0131l\u0131nda Morsi Meter<\/a>, o d\u00f6nemde yeni se\u00e7ilen M\u0131s\u0131r Cumhurba\u015fkan\u0131 Muhammed Mursi’yi vaatlerine kar\u015f\u0131 hesap verebilir k\u0131lmak i\u00e7in, s\u00fcregelen Arap Bahar\u0131 esnas\u0131nda ba\u015flat\u0131ld\u0131. PolitiFact\u2019e ait Obameter<\/a>\u2019dan esinlenen proje, M\u0131s\u0131r\u2019\u0131 yolsuzluktan kurtarmay\u0131 ama\u00e7layan, \u015fu an \u00e7evrim d\u0131\u015f\u0131 olan k\u00e2r amac\u0131 g\u00fctmeyen bir grup olan Zabatak<\/a>\u2019\u0131n deste\u011fiyle y\u00fcr\u00fct\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n

Fakat, Freedom House<\/a>‘un da bas\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne sahip olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtti\u011fi M\u0131s\u0131r gibi bir rejimde da\u011f\u0131t\u0131m ve yay\u0131n ara\u00e7lar\u0131n\u0131n \u00e7aresine bakmak, bir teyit\u00e7inin ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 garanti etmek i\u00e7in yeterli de\u011fil. Do\u011fru zamana denk gelmesi gerekiyor.<\/p>\n

Morsi Meter’\u0131n kurucusu Abbas Adel, “Ortado\u011fu’da bunun gibi bir \u015fey a\u015f\u0131r\u0131 tehlikeli” dedi. “Bu riski ald\u0131k ve ba\u015flang\u0131\u00e7ta anonimdik, ama sonunda bas\u0131n\u0131n ve halk\u0131n ilgisi bize ba\u015fkana a\u00e7\u0131k\u00e7a meydan okuma g\u00fcc\u00fc verdi.”<\/p>\n

Adel, bu durum ger\u00e7ekle\u015fti\u011finde -di\u011fer medya kurulu\u015flar\u0131ndan gelen partizan sald\u0131r\u0131lara ve Morsi Meter’\u0131n yabanc\u0131 istihbarat yetkilileri taraf\u0131ndan finanse edildi\u011fi komplolar\u0131na ra\u011fmen- projenin Mursi’nin g\u00f6revdeki ilk 100 g\u00fcn\u00fcnde olduk\u00e7a sorunsuz bir \u015fekilde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi.<\/p>\n

Morsi Meter \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fan M\u0131s\u0131rl\u0131 bir bilgi aktivisti olan Amr Sobhy, “Asl\u0131nda olduk\u00e7a iyi \u00e7al\u0131\u015ft\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc zamanlama do\u011fruydu” dedi. \u201c\u0130nternet sitesi t\u00fcm yerel medya taraf\u0131ndan iyi kar\u015f\u0131land\u0131 ve geleneksel medyan\u0131n ilk 100 g\u00fcnl\u00fck misyona odaklanmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 oldu. Ba\u015fkanl\u0131k da o s\u0131rada internet sitesini me\u015fru hesap verebilirlik \u00e7abas\u0131 olarak ele ald\u0131. ”<\/p>\n

Proje, Mursi\u2019nin ilk 100 g\u00fcn\u00fcnden sonra sona erdi ve o zamandan beri hi\u00e7bir do\u011fruluk kontrol kurulu\u015fu onun yerini almad\u0131. Fakat, otoriter \u00fclkelerdeki di\u011fer do\u011fruluk kontrol projeleri ba\u015flad\u0131klar\u0131 i\u00e7in bile \u015fansl\u0131 – ve m\u00fcstakbel kitle \u00fczerindeki etkisi kadar rejimin kendisiyle de i\u015fleri olabilir.<\/p>\n

 <\/p>\n

Etki Olu\u015fturmak<\/h4>\n

Alexey Kovalev, 2015 y\u0131l\u0131nda, yalan s\u00f6ylemeyi birisinin kula\u011f\u0131na noodle koymaya e\u015fde\u011fer bir Rus\u00e7a ifade \u00fczerine bir oyun olan Noodle Remover<\/a> adl\u0131 bir do\u011frulama sitesini faaliyete ge\u00e7irdi. Fakat bir s\u00fcre sonra ilgi \u00e7ekmedi\u011fi i\u00e7in vazge\u00e7ti. En pop\u00fcler \u00e7\u00fcr\u00fctmesi, yakla\u015f\u0131k 90 milyon internet kullan\u0131c\u0131s\u0131<\/a> bulunan bir \u00fclkede yakla\u015f\u0131k 150.000 sayfa g\u00f6r\u00fcnt\u00fclemesi ald\u0131 ve do\u011fruluk kontrollerinin fark edilebilir bir etkisi oldu\u011funu g\u00f6rmedi\u011fini s\u00f6yledi.<\/p>\n

“Rusya’da (yabanc\u0131) do\u011fruluk kontrolleri i\u00e7in bir ortam oldu\u011funu sanm\u0131yorum. Ruslar, neyin do\u011fru neyin do\u011fru olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kendilerine s\u00f6yleyen yabanc\u0131lara neden g\u00fcvensin? ” – Coda Story’den Alexey Kovalev<\/p>\n

\u015eu anda Coda Story<\/a>‘nin y\u00f6netici edit\u00f6r\u00fc olan Kovalev, “D\u00fcr\u00fcst olmak gerekirse, bunun i\u00e7in hi\u00e7 vaktim veya devam etmek i\u00e7in bir iste\u011fim yok,” dedi. “T\u00fckettikleri haberlerin \u00e7o\u011funun devletle ilgili oldu\u011funu bilecek fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131 olan n\u00fcfusun \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck bir kesimine hitap ediyordum.”<\/p>\n

\u201cProjemde yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131m baz\u0131 makalelerim onbinlerce g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleme alm\u0131\u015f olsa da s\u00f6ylem \u00fczerinde \u00e7ok az etkisi oldu. Bilakis, \u015fu anda Rus bas\u0131n\u0131nda daha da fazla manip\u00fclasyon ve sahte haber mevcut. ”<\/p>\n

Rusya’daki devlet propagandas\u0131n\u0131n a\u015fik\u00e2rl\u0131\u011f\u0131 Amerikal\u0131lar i\u00e7in sars\u0131c\u0131 olabilir<\/a>. Fakat, Ruslar i\u00e7in bu olduk\u00e7a al\u0131\u015f\u0131ld\u0131k \u2013 o kadar al\u0131\u015f\u0131ld\u0131k ki Kovalev, Ruslar\u0131n en tarafs\u0131z haber kaynaklar\u0131na bile ula\u015facak \u015fekilde her t\u00fcr medyaya sa\u011fl\u0131kl\u0131 dozda \u015f\u00fcphecilikle yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi.<\/p>\n

Bunu ak\u0131lda tutarak, Kovalev, sa\u00e7mal\u0131klar\u0131 ayr\u0131\u015ft\u0131rmak ad\u0131na daha fazla do\u011fruluk kontrol\u00fcn kritik bir ihtiya\u00e7 oldu\u011funu s\u00f6yledi.<\/p>\n

Radio Free Europe \/ Radio Liberty gibi \u00fclke d\u0131\u015f\u0131ndaki kurulu\u015flar, iddia \u00e7\u00fcr\u00fctme konusuna el att\u0131lar<\/a>. Fakat yabanc\u0131 bas\u0131n Ruslar i\u00e7in zor bir alan. Haftal\u0131k hatal\u0131 iddia \u00e7\u00fcr\u00fctme b\u00f6l\u00fcm\u00fc yay\u0131mlayan bir ara\u015ft\u0131rma haber sitesi olan The Insider<\/a> gibi baz\u0131 yerel projeler k\u00fc\u00e7\u00fck ad\u0131mlar at\u0131yor. Ancak yine de Kovalev, projenin ilk etapta do\u011fruluk kontrollerine ihtiya\u00e7 duyan bir izleyici kitlesini s\u00fcrd\u00fcrmekte zorland\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi.<\/p>\n

“Hi\u00e7bir \u015fey herkesin g\u00fcvenece\u011fi tek bir otorite haline gelmeye bile yakla\u015famaz – bu y\u00fczden do\u011frulaman\u0131n \u00e7ok siyasalla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum” dedi. “Rusya’da, koridorun her taraf\u0131ndaki herkesin g\u00fcvendi\u011fi tek bir gazeteci yok.”<\/p>\n

 <\/p>\n

S\u00fcregelen G\u00fc\u00e7l\u00fckler<\/h4>\n

Bask\u0131c\u0131 rejimleri do\u011frulamaya y\u00f6nelik baz\u0131 stratejiler, yay\u0131n ve sans\u00fcr aras\u0131ndaki fark olabilirken, ayn\u0131 zamanda teyit\u00e7iler i\u00e7in ba\u015f a\u011fr\u0131s\u0131na da neden olabilir.<\/p>\n

Souzanchi, Toronto’da olmak\u00a0 \u0130ran h\u00fck\u00fcmeti i\u00e7in do\u011fruluk kontrol\u00fc yapabilmesinin \u00f6nemli bir nedeni iken, baz\u0131 okuyucular\u0131n g\u00fcvenilirliklerinden \u015f\u00fcphe duymas\u0131na neden oldu\u011funu s\u00f6yledi.<\/p>\n

\u2018\u0130ran merkezli olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ya da sadece yabanc\u0131 ajan oldu\u011fumuz i\u00e7in neler olup bitti\u011fini bilmiyoruz.\u2019 \u0130nsanlar bunu s\u00f6ylemeyebilir, ama bu her zaman bizim i\u00e7in bir engel” dedi. “Kendiniz g\u00f6rebilmeniz i\u00e7in kaynaklar\u0131m\u0131z hakk\u0131nda a\u00e7\u0131k olup, arg\u00fcmanlar\u0131m\u0131zda a\u00e7\u0131k s\u00f6zl\u00fc davranmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131p a\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yoruz.”<\/p>\n

Rusya’n\u0131n durumunda, yerel bir do\u011fruluk kontrol projesi sadece tercih edilmez – ba\u015far\u0131 i\u00e7in gerekli olabilir. Kovalev, herhangi bir yeni ba\u015flayan do\u011fruluk kontrol kurulu\u015funun, m\u00fcstakbel kitlenin kat\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in \u00fclke i\u00e7inde yer almas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6yledi.<\/p>\n

“Toplumun siyas\u00ee d\u00fc\u015f\u00fcnceye sahip bir kesiminde bile, bize neyin sahte olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyen yabanc\u0131lara y\u00f6nelik g\u00fcvensizlik var” dedi. “Rusya’da (yabanc\u0131) do\u011fruluk kontrolleri i\u00e7in bir ortam oldu\u011funu sanm\u0131yorum. Ruslar, neyin do\u011fru neyin do\u011fru olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kendilerine s\u00f6yleyen yabanc\u0131lara neden g\u00fcvensin? ”<\/p>\n

Bu s\u0131rada \u00c7in’de Kajimoto, siyas\u00ee do\u011fruluk kontrol\u00fc i\u00e7in \u00f6ng\u00f6rebilece\u011fi tek uygulanabilir stratejinin \u00fclke d\u0131\u015f\u0131nda faaliyet g\u00f6steren bir organizasyon kurmak olaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi. Ancak bu yakla\u015f\u0131m bile kusurlu.<\/p>\n

“\u00c7in’de ger\u00e7ek, ba\u011f\u0131ms\u0131z bir siyas\u00ee do\u011fruluk kontrol\u00fcn\u00fcn m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum,” dedi. “Bir strateji, yabanc\u0131 bir \u00fclkede bir kurulu\u015f kurmak olabilir; fakat bu durumda B\u00fcy\u00fck G\u00fcvenlik Duvar\u0131 taraf\u0131ndan engellenecek ve \u00c7in’deki insanlara bu \u015fekilde ula\u015famayacaks\u0131n\u0131z.”<\/p>\n

Sald\u0131r\u0131 Alt\u0131nda Kalmak<\/h4>\n

Bir teyit\u00e7i, bir kitle ba\u015flatmay\u0131 ve olu\u015fturmay\u0131 ba\u015fard\u0131\u011f\u0131nda, geri tepebilirde. Alijani, sosyal medyada sert ele\u015ftiriler alman\u0131n \u0130ran siyasetini takip eden teyit\u00e7iler i\u00e7in hayat\u0131n bir ger\u00e7e\u011fi oldu\u011funu s\u00f6yledi.<\/p>\n

\u201cTeyit\u00e7iler, her iki taraftaki -rejim ve muhalefet destek\u00e7ileri- a\u015f\u0131r\u0131l\u0131k\u00e7\u0131lar\u0131n sald\u0131r\u0131s\u0131 alt\u0131nda. Ben de bu sald\u0131r\u0131lar\u0131n bir kurban\u0131 oldum \u201ddedi. “Baz\u0131 meslekta\u015flar\u0131mdan, sosyal medyadaki bu sald\u0131r\u0131lar\u0131n ve trollerin hedefi olmak istemedikleri i\u00e7in bir do\u011frulama \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131ndan vazge\u00e7tiklerini duydum.”<\/p>\n

Souzanchi, Ruhani Meter’\u0131 faaliyete ge\u00e7irdikten sonra sitenin h\u00fck\u00fcmet taraf\u0131ndan k\u0131sa s\u00fcre sonra engellendi\u011fini ve okuyucular\u0131n siteye eri\u015fmek i\u00e7in -internete sans\u00fcrs\u00fcz eri\u015fmek isteyen \u0130ranl\u0131lar i\u00e7in bir g\u00fcnl\u00fck ger\u00e7eklik h\u00e2line gelen bir atlatma arac\u0131 olan- sanal \u00f6zel a\u011flar\u0131 (VPN) kullanmak zorunda kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi.<\/p>\n

“Ve sonra, \u00f6zellikle daha kat\u0131 gruplardan, muhafazakar tutuculardan gelen, nas\u0131l CIA’n\u0131n kuklas\u0131 oldu\u011fumuzdan ve benzeri \u015feylerden bahseden baz\u0131 makaleler \u00e7\u0131kt\u0131” dedi. “Bu, h\u00fck\u00fcmetten gelen ilk tepkiydi.”<\/p>\n

Rouhani Meter, o zamandan bu yana engellenmedi ve sitesine birka\u00e7 ayda\u00a0 yeni \u00f6zellikler ekliyor. Ve Souzanchi’ye g\u00f6re bunun bir etkisi var.<\/p>\n

Ge\u00e7ti\u011fimiz birka\u00e7 y\u0131l i\u00e7inde, \u0130ran siyasi yelpazesinin her iki taraf\u0131ndan Ruhani’nin vaatlerine – Ruhani Meter’dan \u00f6nce var olmayan- daha b\u00fcy\u00fck bir odaklanman\u0131n oldu\u011funu s\u00f6yledi. Souzanchi, ge\u00e7ti\u011fimiz se\u00e7im y\u0131l\u0131 boyunca insanlar\u0131n sosyal medyada vaat izleyicisine at\u0131fta bulundu\u011funu s\u00f6yledi. Bir defas\u0131nda Ruhani’nin kendi Twitter hesab\u0131 dahi Ruhani Meter’\u0131n de\u011ferlendirdi\u011fi<\/a> bir vaat hakk\u0131nda bu s\u00fcre\u00e7te kendi ifadelerini kullanarak tweet att\u0131<\/a>.<\/p>\n

“Bu k\u00fc\u00e7\u00fck \u015feyler s\u00fcrekli olarak sundu\u011fu vaatleri nas\u0131l unutmad\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131nda konu\u015fmas\u0131 ve vaatleri hakk\u0131nda iyi i\u015f \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131n\u0131 tekrarlad\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7e\u011finin yok olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz\u00fcn i\u015fareti” dedi. “Bence Ruhani Meter, h\u00fck\u00fcmetin eylemleri hakk\u0131ndaki bu ileti\u015fimde her zaman yer almak a\u00e7\u0131s\u0131ndan bunda bir rol oynad\u0131.”<\/p>\n

Despotlar bile do\u011frulaman\u0131n g\u00fcc\u00fcn\u00fc anl\u0131yor.<\/p>\n

\n

 <\/p>\n

Bu makale ilk olarak Poynter.org<\/a> taraf\u0131ndan yay\u0131mland\u0131 ve izin al\u0131narak aynen kullan\u0131ld\u0131.<\/p>\n

Daniel Funke<\/a>, Poynter Enstit\u00fcs\u00fc’ndeki <\/em>Uluslararas\u0131 Do\u011fruluk Kontrol A\u011f\u0131<\/a> i\u00e7in do\u011fruluk kontrol\u00fc, \u00e7evrim i\u00e7i yanl\u0131\u015f bilgiler ve sahte haberleri ele al\u0131yor. Daha \u00f6nce Poynter i\u00e7in bir Google News Lab Fellow olarak g\u00f6rev yapt\u0131 ve Los Angeles Times, USA Today ve Atlanta Journal-Constitution i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015ft\u0131.<\/em><\/p>\n

Orjinal \u00e7eviri link:\u00a0https:\/\/gijn.org\/2018\/07\/11\/how-to-fact-check-politics-in-countries-with-no-press-freedom\/<\/a><\/p>\n

\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Daniel Funke \u00c7eviri: Ekrem S\u00f6yler \u0130ncelenmi\u015f Vaatler: \u0130ran Cumhurba\u015fkan\u0131 Hassan Rouhani\u2019nin se\u00e7im vaatleri, Kanada\u2019da bulunan bir do\u011frulama sitesi taraf\u0131ndan izleniyor. Foto\u011fraf: Tasnim Haber Ajans\u0131, CC BY 4.0, Wikimedia Commons arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla Farhad Souzanchi, do\u011frulama hakk\u0131nda konu\u015furken so\u011fuk bir sima ile pis pis s\u0131r\u0131tma aras\u0131nda gidip geliyor. Fakat, iki hafta \u00f6nce neredeyse hep g\u00fcl\u00fcms\u00fcyordu. Kimli\u011fini korumak i\u00e7in […]<\/p>\n","protected":false},"author":3031180,"featured_media":854418,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_price":"","_stock":"","_tribe_ticket_header":"","_tribe_default_ticket_provider":"","_tribe_ticket_capacity":"0","_ticket_start_date":"","_ticket_end_date":"","_tribe_ticket_show_description":"","_tribe_ticket_show_not_going":false,"_tribe_ticket_use_global_stock":"","_tribe_ticket_global_stock_level":"","_global_stock_mode":"","_global_stock_cap":"","_tribe_rsvp_for_event":"","_tribe_ticket_going_count":"","_tribe_ticket_not_going_count":"","_tribe_tickets_list":"[]","_tribe_ticket_has_attendee_info_fields":false,"republication-tracker-tool-hide-widget":false,"footnotes":"","_tec_slr_enabled":"","_tec_slr_layout":""},"categories":[23206],"tags":[],"gijn_topic":[18933],"series":[],"gijn_language":[],"gijn_region":[],"class_list":["post-1323830","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-hikayeler","gijn_topic-arastirma-ipuclari-ve-araclar"],"acf":[],"ticketed":false,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/gijn.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1323830","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/gijn.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/gijn.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/gijn.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3031180"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/gijn.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1323830"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/gijn.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1323830\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1323831,"href":"https:\/\/gijn.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1323830\/revisions\/1323831"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/gijn.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/854418"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/gijn.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1323830"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/gijn.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1323830"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/gijn.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1323830"},{"taxonomy":"gijn_topic","embeddable":true,"href":"https:\/\/gijn.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/gijn_topic?post=1323830"},{"taxonomy":"series","embeddable":true,"href":"https:\/\/gijn.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/series?post=1323830"},{"taxonomy":"gijn_language","embeddable":true,"href":"https:\/\/gijn.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/gijn_language?post=1323830"},{"taxonomy":"gijn_region","embeddable":true,"href":"https:\/\/gijn.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/gijn_region?post=1323830"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}